● Հասմիկ Բալեյան

2021թ. հրապարակված վերջին հետազատության համաձայն՝ Հայաստանում կան սննդային վարքագծի խնդիրներ. 7-8 տարեկանների երեխաների 27.7%-ն ունի ավելցուկային քաշ, 12.6%-ը` ճարպակալում, և նկատվում է ճարպակալման տարածվածության աճի միտում։

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) հրապարակած վերջին տվյալներով՝ 2022թ. դրությամբ աշխարհում ճարպակալում  ունի ավելի քան մեկ միլիարդ մարդ, այսինքն՝ ամեն 8-րդը, իսկ «Lancet» ամսագրի տվյալներով՝ աշխարհի մեծահասակների 43%-ն ունեցել է ավելորդ քաշ։ 

Նիհարելը շարունակում է մնալ ակտուալ թեմա. մարդիկ դիմում են տարբեր միջոցների՝ հրաժարվում որոշ սննդատեսակներից, դիետաներ պահում, նիհարեցնող հաբեր օգտագործում, վիրահատության դիմում և այլն։ 

Բայց ինչպե՞ս հասկանալ, որ իսկապես ավելորդ քաշ ունեք և պետք է նիհարել, ինչպե՞ս ճիշտ նիհարել՝ չվնասելով առողջությանը, ի՞նչ է ճարպակալումն ու ի՞նչ հետևանքներ ունի,  ի՞նչ վտանգներ ունեն նիհարեցնող միջոցները և, ի վերջո, կարելի՞ է «հաց» ուտել նիհարելու ընթացքում, թե՞ ոչ։

Այս և մի շարք այլ հարցերի, ոլորտի միֆերի մասին մեր «Խորհուրդ մասնագետից» շարքում զրուցել ենք «Միքայելյան» վիրաբուժական ինստիտուտի սննդաբան-գաստրէնտերոլոգ Վարդանուշ Պետրոսյանի հետ։

 .

.

Ի՞նչ է ճարպակալումն ու ինչպես հասկանալ, որ ավելորդ քաշ ունեք

Ճարպակալումը  ճարպային հյուսվածքների ավելցուկային կուտակումն է, որը բարդ, քրոնիկ հիվանդություն է և կարող է մեծացնել 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի, սրտանոթային հիվանդությունների, հոդերի, վերարտադրողական առողջության խանգարումների, քաղցկեղի և այլ հիվանդությունների առաջացման հավանականությունը։ 

Հետևաբար, ճարպակալումը պետք է բուժել։ Այս մասին ասում է սննդաբան-գաստրոէնտերոլոգ Վարդանուշ Պետրոսյանը։ 2 կամ 10 կիլոգրամ նիհարելոով, հետո կրկին քաշն ավելացնելով՝ հնարավոր չէ խնդիրը լուծել։ Անհրաժեշտ է այնպես նիհարել, որ քաշը հետո չավելանա, քանի որ հիվանդության կրկնման, սրացման դեպքերը շատ են. 

«Սննդի և քաշի կառավարումը, իջեցումը պետք է հսկվի արհեստավարժ բժիշկների կողմից, որոնք քաշի իջեցման փորձ ունեն։ Ինչպես, օրինակ, ատամնաբույժի մոտ գնում եք ատամը բուժելու, նույն կերպ ճարպակալում ունենալիս պետք է դիմել սննդաբանի, էնդոկրինոլոգի։ Ճարպակալումից ազատվելու համար մի բանաձև չկա, որ, ենթադրենք, ասենք՝ առավոտյան այսչափ այս ուտելիքից կերեք,-ասում է մասնագետը.- Հարկավոր է մասնագետի դիմել, որը կզննի, ապա կտա անհրաժեշտ խորհուրդներ»։

Նրա խոսքով՝ պետք է հասկանալ, որ ճարպակալումը բարդ, համակցված հիվանդություն է, և եթե կա ճարպակալում, նյութափոխանակությունն արդեն բարձրացնում է ախորժակը, ախորժակի և քաղցի հորմոնների դիսբալանս է լինում, և մարդը միշտ ախորժակ ունենում․ դա կամքի խնդիր չէ, նյութափոխանակության խնդիր է։

Ավելորդ քաշը և ճարպակալումը էներգիայի ընդունման (սննդակարգի) և էներգիայի ծախսման (ֆիզիկական ակտիվություն) միջև անհավասարակշռության հետևանք են: Կարող է առաջանալ բազմաթիվ գործոնների համադրմամբ, այդ թվում՝ ժառանգական, հորմոնալ, սննդակարգային, ֆիզիկական թերակտիվության, հոգեբանական և սոցիալական հանգամանքների հետևանքով:

Ըստ ԱՀԿ-ի սահմանած ցուցանիշերի՝ «ավելորդ քաշ»  և «ճարպակալում» ախտորոշումները հաստատվում են մարմնի զանգվածի ինդեքսի (ՄԶԻ)  հաշվարկի միջոցով՝ քաշը ( կգ) բաժանելով  հասակի քառակուսու (մ²) վրա։ Սակայն, մարմնի զանգվածի ինդեքսն անուղղակի ցուցանիշ է, ուստի, անհրաժեշտության դեպքում, կիրառվում են լրացուցիչ չափումներ, օրինակ, գոտկատեղի շրջագծի գնահատումը։

Երեխաների և դեռահասների դեպքում գնահատման չափանիշները տարիքային առանձնահատկություններ ունեն։

ԱՀԿ-ն ավելցուկային քաշի և ճարպակալման ախտորոշման համար հետևյալ չափանիշերն է առաջարկել․ 

•         մեծահասակների համար՝

o    Մարմնի զանգվածի ինդեքս ≥ 25 – ավելցուկային քաշ
  մարմնի զանգավծի ինդեքս ≥ 30 – ճարպակալում

•         Մինչև 5 տարեկան երեխաների համար՝

o    Առկա է ավելորդ քաշ, եթե «քաշ/հասակ» հարաբերությունը գերազանցում է ֆիզիկական զարգացման ստանդարտների մեդիանը 2 ստանդարտ շեղումով,

o    Ճարպակալում՝ նշված հարաբերությունը գերազանցում է ստանդարտների մեդիանը 3 ստանդարտ շեղումով

•         5–19 տարեկանների համար՝

o    Առկա է ավելորդ քաշ, եթե տվյալ տարիքի համար մարմնի զանգվածի ինֆեքսը գերազանցում է ստանդարտների մեդիանը 1 ստանդարտ շեղմամբ։

o    Առկա է ճարպակալում, եթե մարմնի զանգվածի ինդեքսը գերազանցում է ստանդարտների մեդիանը 2 ստանդարտ շեղումով։

.

Ինչպե՞ս ճիշտ նիհարել և ինչ վտանգներ ունեն նիհարեցնող միջոցները

Վարդանուշ Պետրոսյանը հիշեցնում է՝ ավելորդ քաշ չունենալու համար, նախ,  անհրաժեշտ է վարել առողջ կենսակերպ՝ բարձրացնել ֆիզիկական ակտիվությունը, սահմանափակել բարձր կալորիականությամբ, տրանսճարպեր, ճարպեր, աղ, շաքար պարունակող սննդամթերքի և շաքար պարունակող ըմպելիքների ընդունումը, օգտագործել առողջ սնունդ (մրգեր, բանջարեղեն, լոբազգիներ, ամբողջական հացահատիկներ և ընկուզեղեն), հրաժարվել ծխախոտից և ալկոհոլից, պահպանել քաշի ավելացման նորմերը հղիության ընթացքում, նորածնին առաջին 6 ամիսներին բացառապես կրծքով կերակրել, հետևել երեխաների սննդակարգին, ֆիզիկական ակտիվությանը՝ անկախ նրանց քաշից: 

Խուսափել դեղատներից կամ տարբեր կայքերի միջոցով նիհարեցնող հաբեր, թեյեր գնելուց, քանի որ դրանց հետևանքով կարող են լինել թունավորման դեպքեր, փորլուծություն։

«Դրանք հիմնականում լուծողական և միզամուղներ են, ոչ մի կախարդական բան չկա դրանցում։ Ուղեղի վրա՝ ախորժակի կենտրոնի վրա աշխատող քիմիական բաղադրություն ունեցող հաբեր են, որոնք ունեն կողմնակի էֆեկտներ, նաև սրտի վրա են բացասաբար ազդում, դեպրեսիաների են հանգեցնում,-ասում է Վ. Պետրոսյանը. -դրանք դեղեր չեն, սննդային հավելումներ են։ Չի՛ կարելի հաբեր կամ խոտաբույսեր օգտագործել՝ չիմանալով անգամ դրանց բաղադրության մասին»,- շեշտում է նա։

Սննդաբանը հորդորում է ինքնաբուժությամբ չզբաղվել, նիհարելու ու ճարպակալումից ազատվելու համար դիմել բժշկի.

«Մեր հասարակության մեջ հաճախ ավելորդ քաշը «թմբլիկություն» է (նկատի ունի՝ նորմալ է ընկալվում, հեղ.) համարվում։ Հայաստանում մեծահասակների 58% և երեխաների 50 %-ն ունի ավելորդ քաշ կամ ճարպակալում։ Դրա համար էլ մարդկանց աչքը սովոր է։ Օրինակ, Ռուսաստանում ավելորդ երկու կամ երեք կիլոգրամը համարվում է գիրություն, ուստի նաև  միջավայրն է ստիպում նիհարել։ Եթե կա խնդիր, ապա պետք է դիմել բժշկի և ազատվել այդ խնդրից»,- ասում է Վարդանուշ Պետրոսյանը

.

Ինչպիսի հաց ընտրել

Մենք՝ հայերս, հաց շատ ենք օգտագործում, այն միշտ մեր սեղանին է, հետևաբար՝ նախ հարկավոր է իմանալ՝ ինչպիսի հաց ընտրել։ Խոսելով այս մասին՝ սննդաբան Վարդանուշ Պետրոսյանն ասում է՝ առողջ հացը, այսինքն՝ ամբողջահատիկ հացը, մշակութային առումով մեր ուտելիքների հիմքն է.

«Ոչ թե մշակված, սպիտակ ցորենի հաց պետք է ընտրել, այլ ամբողջահատիկ հաց կամ երկրորդ տեսակի ալյուրից պատրաստված, որտեղ բջջանյութի քանակը շատ է, ավելին՝ այն նաև B խմբի վիտամինի աղբյուր է, մեզ էներգիա է տալիս։ Հացի մեջ աղի քանակը չպետք է շատ լինի, բայց իրականում այժմ հայկական շուկայում մշակված, առաջին կարգի ալյուրից պատրաստված, սպիտակ հացեր են վաճառվում, որոնցում նաև շատ աղ կա։ Իսկ աղի շատ օգտագործումը կարող է սրտանոթային հիվանդությունների առաջացման պատճառ դառնալ»,- մանրամասնում է մասնագետը։

Վ. Պետրոսյանը հիշեցնում է՝ հաց գնելիս հարկավոր է ուշադիր լինել, որ վրան գրված լինի «ամբողջահատիկ հաց».

«Ամբողջահատիկ հաց ստանալու համար ցորենը չի մշակվում, վրայի կեղևը չի անջատվում, այսինքն՝ ցորենը ամբողջական աղում են, ինչպես արվում էր առաջ, երբ տատիկները, պապիկները ցորենն աղում էին քարի աղացներով։  Իսկ սպիտակ ալյուրը ստանալիս ցորենի կեղևը հանում են, դարձնում անասնակեր, մինչդեռ այդ թեփն ամանաօգտակարն է»,- բացատրում է սննդագետը։

.

Միֆեր ճարպակալման ու նիհարելու մասին

«Ամենատարածված միֆն այն է, որ մարդ շատ է ուտում, դրա համար է գիրանում, ճարպակալում, մինչդեռ մարդը կարող քիչ ուտել, բայց նրա քաշն ավելանա։ Իհարկե, սկզբում, երբ մարդն ավելորդ քաշ չի ունեցել, այդպես է եղել, շատ ուտելու հետևանքով է եղել։ Այսինքն՝ մարդը նորմալ քաշ է ունեցել, բայց շատ ուտելու, քիչ էներգիա ծախսելու հետևանքով նրա քաշն ավելացել է, հետո ճարպակալում է առաջացել։ Շատ ուտելու հետևում միշտ ինչ-որ հոգեբանական խնդիր կա․ ինչ-որ բանից հետո է դա լինում․ օրինակները շատ են՝ մարդու կյանքն է փոխվում, նստակյաց աշխատանքի է անցնում, ֆիզիկական ակտիվությունն է նվազում, մարդու միջավայրն է փոխվում, սթրես է առաջանում։ Այսպիսի հազար ու մի բան կարող է լինել. հոգեբանական գրգռիչներ են լինում, ապա քաշը բարձրանում է։ Մարդը կարող է ծխելը թողնելուց հետո կամ վահանաձև գեղձի խնդիրների առկայության դեպքում էլ քաշի ավելացում ունենալ։ Երբ անձն արդեն  հասնում է ճարպակալման մակարդակի, նա կարող է քիչ ուտել, բայց քաշը չնվազի»,- բացատրում է մասնագետը։

Ըստ նրա՝ մյուս միֆն այն է, որ պետք է շատ ակտիվ մարզվել, պարապել նիհարելու համար։ Դա առողջության համար, իհարկե, օգտակար է, բայց քաշն իջեցնելու հետ առանձնապես կապ չունի։

Միֆերից է նաև այն է, որ հնարավոր չէ քաշն իջեցնել, քանի որ ինչքան էլ իջեցնեն, մեկ է, էլի բարձրանալու է։

«Միֆ է նաև այն կարծիքը, թե կարելի է միայն վիրահատական ճանապարհով հարցը լուծել, այսինքն՝ ստամոքսի վիրահատություն կատարել։ Բայց հարկ է հասկանալ, որ ստամոքսի բարիատրիկ վիրահատությունից հետո ևս կարող են  քաշի բարձրացում ունենալ։ Իսկ ամենամեծ միֆն այն է, որ մարդը կարծում է, որ առանց բժշկի դիմելու կարող են ինքնուրույն բուժել ճարպակալումը կամ ազատվել ավելորդ քաշից»,- եզրափակում է մասնագետը։

.

Կարդացեք նաև՝

● Շաքարային դիաբետ. ինչ ուտել, ինչպես կանխել, ովքեր են ռիսկի խմբում

● Ինչպես հասկանալ, որ երեխան տեսողական խնդիրներ ունի և ինչ անել