• Քաղցկեղածին թունաքիմիկատներ միրգ-բանջարեղենում. ինչ է մեր «առողջ» ափսեի մեջ

Մեր բացահայտումը լայն արձագանք գտավ հանրության շրջանում. ինչո՞ւ պետությունը չի վերահսկում սննդի որակը, ո՞վ է պատասխանատու, ի՞նչ ուտել և ի՞նչ անել հիմա։ 

Շատացան հարցեր, որոնց պատասխանը չկար, ու հատկապես՝ պետական պատասխանատու մարմինների անորոշ արձագանքից հետո։

Հետևաբար, խնդիրը հայտնաբերելուց և բարձրաձայնելուց հետո, մենք որոշեցինք նաև լուծումներ գտնել՝ կազմակերպելով քննարկում։ 

Պետական մարմիններն սկզբում համաձայնեցին, ապա, տարբեր պատճառաբանություններով, հրաժարվեցին մասնակցել քննարկմանը՝ ստեղծելով մի շղթա, որտեղ ամեն մեկը պատասխանատվությունը գցում է մյուսի վրա։

Սակայն, բազմաթիվ հարցերի պատասխանն ու լուծումը գտնելու համար, թեման քննարկեցինք «Էկոկենտրոնի» սննդի շղթայի ռիսկերի գնահատման կենտրոնի ղեկավար, սննդագետ Դավիթ Պիպոյանի և ՀՀ Գյուղատնտեսության նախկին փոխնախարար Աշոտ Հարությունյանի հետ։

Քննարկման մանրամասները՝ տեսանյութում

Ֆիլմը կարող եք դիտել այստեղ

.

.

Կարդացեք նաև՝

• «Մեր սերունդները, որ օգտագործում են այս թունաքիմիկատները, հիվանդ մարդիկ են դառնալու». ուռուցքաբան

• Թունաքիմիկատները սննդում․ ինչ հիվանդություններ են առաջացնում, ովքեր են խոցելի, ինչպես նվազեցնել ռիսկերը
• Խախտումների հավանականությունը չի կարող ամբողջությամբ բացառվել. ՍԱՏՄ պատասխանը

Сообщение Թունաքիմիկատներ միրգ-բանջարեղենում. ինչ ուտել, երբ չկա վերահսկողություն появились сначала на anvtangsnund.am.

Հանդիպման ընթացքում քննարկվել են Հայաստանում ՊԳԿ-ՍԱՏՄ համագործակցության հեռանկարները, ՀՀ կառավարության համար ռազմավարական նշանակություն ունեցող ուղղություններն ու առաջնահերթությունները սննդամթերքի անվտանգության, կենդանիների առողջության և բուսանիտարիայի ոլորտներում։

Հյուրերի կողմից ներկայացվել են մեր երկրում այդ միջազգային կազմակերպության կողմից իրականացվող առանցքային՝ հակամանրէային կայունության հսկողությանը և կանխարգելմանը, թունաքիմիկատների կառավարմանը, կենդանիների առողջությանն ու սննդամթերքի անվտանգությանը վերաբերող, ծրագրերնը ու նախագծերը:

Տեսչական մարմնի ղեկավարը նշել է, որ կառույցը բաց է ցանկացած կառուցողական առաջարկի և համագործակցության համար:

Արդյունքում ձեռք են բերվել պայմանավորվածություններ հետագա քայլերի և համատեղ ծրագրերի շուրջ՝ նպատակ ունենալով խորացնել ՍԱՏՄ-ՊԳԿ համագործակցությունը։

Сообщение Թունաքիմիկատների վերահսկողություն և սննդի անվտանգություն․ ՍԱՏՄ պետը հանդիպել է ՊԳԿ ներկայացուցիչների հետ появились сначала на anvtangsnund.am.

Մնացորդային նյութերի և ԳՁՕ-ների հայտնաբերման համար նմուշառումներ են իրականացվում նաև խոշոր արտադրողների մոտ։

Մնացորդային նյութերի հսկողության նպատակով կատարվող փորձաքննությունները Տեսչական մարմնի ենթակայությանը հանձնված «Հանրապետական անասնաբուժասանիտարական և բուսասանիտարական լաբորատոր ծառայությունների կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի կողմից իրականացվելու են ԵԱՏՄ-ում ընդունելի ստանդարտներով և մեթոդներով՝ հնարավորինս սեղմ ժամկետներում։

Իրականացվելու է 13 մշակաբույսերի 121 նմուշառում, որոնք ենթարկվելու են 2416 փորձաքննության՝ 1509-ը՝ պեստիցիդների, 696-ը՝ ծանր մետաղների, 192-ը՝ նիտրատների և 19-ը՝ ԳՁՕ-ների մասով (խնձոր, դեղձ, ելակ, սալոր, խաղող կարտոֆիլ, լոլիկ, վարունգ, կարտոֆիլ, տաքդեղ, սմբուկ, ձմերուկ, սեխ (մնացորդային նյութեր) և եգիպտացորեն (ԳՁՕ)): 

Մոնիթորինգի արդյունքները կամփոփվեն և կներկայացվեն մինչև տարվա վերջ:

Լաբորատոր փորձաքննությունների արդյունքների հիման վրա, անհամապատասխանություններ արձանագրած տնտեսությունների, ընկերությունների և անհամապատասխանություններով մթերքի նկատմամբ կիրականացվեն օրենքով սահմանված գործողություններ և կկիրառվեն պատասխանատվության միջոցներ:

Կտարվեն նաև խորհրդատվական աշխատանքներ, կներկայացվեն ուղղիչ գործողություններ իրականացնելու առաջարկներ՝ հետագա խախտումները բացառելու նպատակով:

Сообщение ՍԱՏՄ-ն 13 մշակաբույսերի նմուշառում է իրականացնելու ԳՁՕ-ների, պեստիցիդների, նիտրատների և ծանր մետաղների փորձաքննության համար появились сначала на anvtangsnund.am.

Այս առումով ՍԱՏՄ-ն հաղորդագրություն է տարածել, որը ներկայացնում ենք ստորև.

Ստեղծված իրավիճակի կապակցությամբ սկսվել են բանակցություններ երկու կառույցների մասնագետների մասնակցությամբ: Առկա է պայմանավորվածություն առցանց կոնֆերանսի վերաբերյալ՝ ԵԱՏՄ ընդհանուր գործընթացների տրամաբանությամբ խնդիրն արագ կարգավորելու միտումով:

Տնտեսվարողներն անմիջապես տեղեկացվել են իրենց բեռներում հայտնաբերված շեղումների մասին, իսկ Տեսչական մարմինը վերահսկողական միջոցառումներ է սկսել: Այն խնդիրները, որոնք հայտնաբերել է «Ռոսսելխոզնադզոր»-ը կարգավորվում են ԵԱՏՄ անդամ-երկրների միջև սննդամթերքի շրջանառությունը կանոնակարգող իրավական ակտերով՝ սննդամթերքի շրջանառության համար նախատեսված համապատասխանության գնահատման միջոցով, որն իրականացվում է հավատարմագրված լաբորատորիաների կամ գնահատող մարմինների կողմից՝ տնտեսավարողի ընտրությամբ։ Ըստ օրենսդրության, այդ խնդրին Տեսչական մարմինը կարող է անդրադառնալ միայն բողոքի, ահազանգի մասին հաղորդագրության, դիմումի առկայության դեպքում: Եթե այդպիսիք չկան, ուրեմն համակարգը հստակ աշխատում է:

ՍԱՏՄ-ն պտուղ-բանջարեղենի նկատմամբ ուղիղ վերահսկողական գործառույթ ունի միայն բուսասանիտարական մասով՝ բույսերի հիվանդությունները, կարանտին վնասակար օրգանիզմներով վարակվածությունը պարզելու նպատակով մոնիթորինգներ անցկացնելով: Ըստ այդմ՝ սահմանային վերահսկողության ժամանակ կատարվում է նմուշառում և լաբորատոր փորձաքննություն, որի արդյունքի հիման վրա տրամադրվում է կարանտին վնասակար հիվանդություններից զերծ լինելու մասին բուսասանիտարական սերտիֆիկատ և թույլատրվում է արտահանումը:

Հիշեցնենք, որ 2023 թվականին արձանագրվել էին պտուղ-բանջարեղենի նկատմամբ ՍԱՏՄ ուղիղ վերահսկողական գործառույթ հանդիսացող բուսասանիտարական հավաստագրերի տրամադրման անհամապատասխանության դեպքեր, որոնց կարգավորման նպատակով իրականացված վերահսկողության արդյունքներով՝ 2024թ-ին անհամապատասխանություններն էականորեն նվազել են և դեպի ՌԴ արտահանման դժվարություններ բեռները չունեն:

Այս պահին գործադրվում են բոլոր ջանքերը իրավիճակը կարգավորելու ուղղությամբ. բացի հավատարմագրման գործընթացից, առաջիկայում նախատեսվում է կիրառել պարբերական լաբորատոր հսկողության միջոցներ և նոր գործիքակազմ՝ նման խնդիրները բացառելու նպատակով:

Сообщение «Գործադրվում են բոլոր ջանքերը իրավիճակը կարգավորելու ուղղությամբ». ՍԱՏՄ появились сначала на anvtangsnund.am.

Երեկ լուրեր տարածվեցին, որ Ռուսաստանը, որը Հայաստանի պտուղ-բանջարեղենի արտահանման հիմնական շուկաներից է, հուլիսի 15-ից սահմանափակել է դրանց մատակարարումը, քանի որ 2024թ. ապրիլ-հունիս ամիսներին լոլիկում և խնձորում հայտնաբերել է վտանգավոր թունաքիմիկատների թույլատրելի քանակը գերազանցող 8 նոր դեպք։

«Ռոսսելխոզնադզորը» մտահոգություն է հայտնում ստեղծված իրավիճակի վերաբերյալ և, հետևաբար, կրկնում է իր խնդրանքը՝ այդ դեպքերի վերաբերյալ ծառայողական հետաքննություն անցկացնել և տեղեկացնել Ռուսաստանի Դաշնություն վտանգավոր ապրանքների մատակարարումը կանխելու համար ձեռնարկված միջոցների մասին»,-նշված էր գրության մեջ։

«Ռոսսելխոզնադզոր»-ից նաև հայտնել են, որ ավելի վաղ՝ հունիսի 5-ին գրությամբ դիմել էին ՀՀ Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմին (ՍԱՏՄ)՝ դեպքերի վերաբերյալ  հետաքննություն իրականացնելու և տեղեկատվություն տրամադրելու համար, սակայն, տեղեկատվության բացակայության պատճառով, որոշում են կայացրել կասեցնել Հայաստանից արտահանումները՝ ներկայացնելով ընկերությունների ցանկը (18 էջ), որոնցից մատակարարումները դադարեցվում են։

Մենք ուսումնասիրել ենք 2022-2024թթ. մայիսն ընկած ժամանակահատվածում Հայաստանից արտահանումները, 2019 և 2021թթ.ին տեղական պտուղ-բանջարեղենում թունաքիմիկատների  մոնիթորինգների արդյունքները և պարզել, որ դրանցում եղել են տարբեր տեսակի թունաքիմիկատների թույլատրելի քանակի գերազանցումներ, իսկ խնձորում և լոլիկում հաճախ են հայտնաբերվել հատկապես քլորպիրիֆոս և դիմետոատ։

Ի՞նչ թունաքիմիկատներ են դրանք, որքա՞ն մեծ է ռիսկը մարդու առողջության վրա, ի՞նչ հետևանքներ կարող է թողնել պետական թերի վերահսկողությունը տնտեսության վրա։

Նյութում կարդացեք՝

• Ո՞րն է խնձորի և  լոլիկի արտահանման հիմնական ուղղությունը
• Իսկ ի՞նչ խնձոր և լոլիկ ենք ուտում մենք
• Ի՞նչ թունաքիմիկատներ են հայտնաբերվել խնձորում և լոլիկում, որքանո՞վ են դրանք վտանգավոր
• Ի՞նչպես են դրանք ազդում մարդու առողջության վրա. սննդագետի վերլուծությունը
• Ի՞նչպես է թերի վերահսկողությունը վնասում տնտեսությանը

Ո՞րն է խնձորի և  լոլիկի արտահանման հիմնական ուղղությունը

Ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների համաձայն՝ 2023-2024թթ. մայիսն ընկած ժամանակահատվածում Հայաստանից արտահանվել է 13 189 տոննա խնձոր, տանձ և սերկևիլ՝ ընդհանուր մոտ 13 մլն ԱՄՆ դոլարի։

Նույն ժամանակահատվածում արտահանվել է 23 936 տոննա լոլիկ, ընդհանուր՝ 35,5 մլն ԱՄՆ դոլարի։

Պետական եկամուտների կոմիտեի հրապարակած վերջին տվյալների ուսումնասիրության համաձայն` խնձորի, տանձի, սերկևիլի և լոլիկի արտահանման հիմնական ուղղություներից մեկը հենց Ռուսաստանն է. խնձորի, տանձի և սերկևիլի մոտ 90%-ը և լոլիկի մոտ 50%-ը Հայաստանից արտահանվում է Ռուսաստան։

Մասնավորապես, 2022թ.ին Հայաստանից արտահանվել է 14 246 տոննա (ընդհանուր՝ 7,4 մլն դոլար արժողությամբ)  խնձոր, տանձ և սերկևիլ, որի 85%-ը՝ 12 106 տոննան՝ Ռուսաստան (2023թ. առաջին կիսամյակում նշված ապրանքների մոտ 40%-ն է արտահանվել Ռուսաստան)։

Մոտավոր նույն պատկերն է լոլիկի դեպքում. 2022թ.ին Հայաստանից արտահանվել է 43 006 տոննա լոլիկ (ընդհանուր՝ մոտ 48 մլն դոլար արժողությամբ), որի կեսը՝ 50%-ը՝ դեպի Ռուսաստան (ընդհանուր՝ 25,5 մլն ԱՄՆ դոլարի)։

Made with Visme

2023թ. առաջին կիսամյակում Հայաստանից արտահանվել է 19 596 տոննա լոլիկ (ընդհանուր՝ 26,2 մլն ԱՄՆ դոլարի), որի 70%-ը՝ դարձյալ դեպի Ռուսաստան (ընդհանուր՝ 25,5 մլն ԱՄՆ դոլարի)։

Իսկ ի՞նչ խնձոր և լոլիկ ենք ուտում մենք

Դեռևս այս տարվա` 2024թ. փետրվարի 26-ին ՍԱՏՄ-ն հայտարարություն էր տարածել, որտեղ հայտնել էր, որ 2019 և 2021թթ.ին Հայաստանի պտուղ-բանջարեղենի որոշ տեսակներում հայտնաբերվել են «պեստիցիդների մնացորդային նյութերի սահմանային թույլատրելի քանակության գերազանցման դեպքեր»:

Դրանց թվում էին նաև լոլիկն ու խնձորը, որոնցում Ռուսաստանի «Ռոսսելխոզնադզորը»  այս տարվա ապրիլ-հունիս ամիսներին նույնպես հայտնաբերել էր թունաքիմիկատների թույլատրելի քանակի գերազանցման 8 դեպք և տեղեկացրել  ՍԱՏՄ-ին։ 

Մենք ուսումնասիրել ենք ՍԱՏՄ կողմից նշված` 2019 և 2021թթ. իրականացրած լաբորատոր փորձաքննություններն ու հայտնաբերած խախտումները տարբեր մրգերում և բանջարեղեններում՝ ըստ նմուշների և թունաքաիկտների մնացորդային թվի։ 

Խնձորի և լոլիկի դեպքում առավել հաճախ հանդիպել են հատկապես երկու թունաքիմիկատների՝ դիմետոատի և քլորպիրիֆոսի թույլատրելի քանակների գերազանցելու դեպքեր։

Մասնավորապես, 2019թ.ին ՍԱՏՄ-ն փորձաքննել է խնձորի 17 նմուշ, որոնցից 7-ում, այսինքն՝ 41%-ում կամ ամեն 2-րդում հայտնաբերվել է դիմետոատ։

Դիմետոատը օրգանոֆոսֆատային միջատասպան է, որն օգտագործվում է գյուղատնտեսությունում։ Այն կարող է բացասաբար ազդել մարդու նյարդային համակարգի վրա, վնասել լյարդն ու երիկամները, առաջացնել շնչառական և մարսողական խնդիրներ։ 

Երկարատև ազդեցությունը կարող է բարձրացնել քաղցկեղների որոշ տեսակների առաջացման ռիսկը։

Խնձորի 1-ական նմուշներում հայտնաբերվել է պրոպարգիտ և ցիպրոդինիլ։

2021թ.ին նույնպես փորձաքննվել է խնձորի 17 նմուշ, որոնցից 3-ում դարձյալ հայտնաբերվել է դիմետոատ, նմուշներից 6-ում կամ ամեն 3-րդում (35 %)` քլորպիրիֆոս, 3-ում՝ իմիդակլոպրիդ, 2-ում՝ պրոպարգիտ և ևս մի քանի թունաքիմիկատ։

Առավել մանրամասն՝ ինֆոգրաֆիկայում

Made with Visme

Քլորպիրիֆոսը օրգանոֆոսֆատային միջատասպան է, որը կարող է խաթարել նյարդային համակարգի գործունեությունը, առաջացնել գլխացավեր, հղիների մոտ՝ ազդել պտղի զարգացման վրա։ Բացի այդ, այն կարող է խաթարել էնդոկրին համակարգի աշխատանքը։ 

2019թ.ին փորձաքննվել է լոլիկի 20 նմուշ, որից 3-ում հայտնաբերվել է քլորպիրիֆոս, 2-ում՝ պենկոնազոլ։

Պենկոնազոլը ֆունգիցիդ է, որն օգտագործվում է բույսերի սնկային հիվանդությունների դեմ պայքարում. մարդու մոտ կարող է առաջացնել ալերգիկ ռեակցիաներ։

2021թ.ին փորձաքննվել է լոլիկի 12 նմուշ, որոնցից 3-ում կամ ամեն 4-րդում դարձյալ հայտնաբերվել է քլորպիրիֆոս, 1 նմուշում ևս՝ պենկոնազոլ, 3- նմուշում՝ ազոքսիստրոբին, 1-ական նմուշներում՝ դելտամետրին, իմիդակլոպրիդ, ցինեբ, տրիադիմեֆոն։

Ի՞նչ են դրանք և ինչու՞ են վտանգավոր առողջության համար

Թունաքիմիկատների տոկոսային շեղում նշանակում է, որ ուղիղ այդքան տոկոս հավանականություն կա, որ ձեզ բաժին կհասնի թունաքիմիկատով մթերք։ Այսպես է մեկնաբանում խախտումները «Էկոկենտրոնի սննդի շղթայի ռիսկերի գնահատման կենտրոն»-ի ղեկավար, սննդագետ Դավիթ Պիպոյանը։

«Եթե ճիշտ նմուշառում ես իրականացրել, էդ դեպքում, եթե պայմանական՝ նմուշների 25%-ում կա շեղում, դա նշանակում է, որ նմուշներից ամեն 4-րդն աղտոտված է թունաքիմիկատով, և բարձր է հավանականությունը, որ սպառողը կստանա աղտոտված նմուշ»,-ասում է սննդագետը։

Անդրադառնալով կոնկրետ լոլիկի և խնձորի նմուշներում հայտնաբերված թունաքիմիկատների մնացորդային բարձր քանակներին՝ Դ. Պիպոյանն ասում է, որ ակնհայտն է, որ երկուսում էլ կա, օրինակ, քլորպիրիֆոսի խախտման կրկնվող դեպքեր։ 

«Այս բարձր քանակությունները մեզ հուշում են, որ մեր երկրում քլորպիրիֆոսով աղտոտման վտանգը բարձր է, և եթե դուք այդ նմուշներում տեսնում եք՝ որքան հաճախ են հանդիպել քլորպիրֆոսով պայմանավորված շեղումները, դա նշանակում է, որ սա նաև մասսայական օգտագործվող թունաքիմիկատ է, -ասում է սննդագետը։ — Սա կրկնակի մեսիջ է, որ մի կողմից մենք պատկեր ենք կազմում, թե գյուղատնտեսության մեջ որ տեսակի թունաքիմիկատն է կիրառվում, քանի որ սա ժամանակակից թունաքիմիկատ է, և չենք կարող ասել, որ սա պատմական աղտոտում է։ Մյուս առումով՝ թունաքիմիկատների մոնիթորինգը և ռիսկի գնահատումն ամբողջ աշխարհն իրականացվում է ոչ միայն հանրային առողջապահական խնդիրնները հասկանալու, այլև տվյալ երկրի արտահանման խնդիրները բացահայտելու համար»,-ասում է Դ. Պիպոյանը՝ նշելով, որ սա նաև շատ կարևոր գործոն է երկրի տնտեսության զարգացման համար, քանի որ միրգն ու բանջարեղենն արտահանման ամենամեծ պոտենցիալ ունեցող ապրանքներից են։

Ըստ նրա՝ եթե պետությունը ռիսկի գնահատում պատվիրեր, կհասկանար՝ որ ապրանքների մասով է ամենաբարձր ռիսկը և տնտեսվարողներին կկարողանար բացատրել, թե ինչպես ճիշտ օգտագործել թունաքիմիկատները, ինչպես հետևել պատշաճ գյուղատնտեսական գործելակերպի պահանջներին, երբ իրականացնել սրսկումն ու հավաքը և այլն։ 

«Պետությունը նաև պետք է պատշաճ վերահսկողություն իրականացներ, որ ոչ թե Ռուսաստանի Դաշնությունից գրեին. ի վերջո, տարրական բան ասենք՝ եթե 2019թ. և 2021թ. մոնիթորինգը արդեն դա (թունաքիմիկատների թույլատրելի քանակի գերազանցում, հեղ.) ցույց է տվել, ինչու՞ եք սպասում, որ Ռուսաստանի Դաշնությունը գրի, դուք ինչի՞ համար եք (նկատի ունի՝ ՍԱՏՄ-ն, հեղ.), ձեր նպատակը ո՞րն է»,-ասում է Դ. Պիպոյանը։

Թեև մնացորդային քանակները կարող են մարդկանց համար շատ չնչին թվալ, սակայն առողջության ռիսկը, ըստ սննդագետի, գնահատվում է ինչպես վերջիններիս սուր ազդեցությամբ (օրինակ, «սրսկած է, մի’ կերեք», հեղ.), այնպես էլ՝ քրոնիկ, այսինքն՝ պարբերաբար օգտագործելու պատճառով օրգանիզմում կուտակվելով։

«Թունաքիմիկատների քրոնիկ ռիսկն առաջանում է, երբ մարդ շատ ցածր մակարդակներով երկար կամ հաճախակի օգտագործում է այդ թունաքիմիկատը. դա հենց այս դեպքն է (ՍԱՏՄ հայտնաբերած քիչ թվացող ավելցուկային թունաքիմիկատները, հեղ.)»,-նշում է սննդագետը։-Մեր հետազոտության համաձայն՝ մենք տարիներ ենք ունեցել, երբ ամռանը ազգաբնակչության ստվար մեծամասնության մոտ մրգի և բանջարեղենի օրական սպառումը եղել է 870 գրամ, երբ երաշխավորվող քանակը 400գ է»,-ասում է Դ.Պիպոյանը։

Սննդագետը նշում է, որ, ցավոք,  մարդկանց այսօր սեփական առողջությունն ավելի քիչ է հուզում, քան քաղաքական թեմաները, քանի որ շատերը փորձում են նույնիսկ այս դեպքում քաղաքական ենթատեքստ տեսնել Ռուսաստանի որոշման մեջ՝ անտեսելով պետական պատասխանատու մարմինների թերացումները։

Сообщение Արգելված պտուղ-բանջարեղենը. ի՞նչ վտանգավոր թունաքիմիկատներ են ժամանակին հայտնաբերվել հայկական խնձորում և լոլիկում появились сначала на anvtangsnund.am.

Վերջերս anvtangsnund.am-ը հոդված էր հրապարակել այն մասին, որ երրորդ երկրներից Հայաստան ներմուծվող մսամթերքի ոչ բոլոր պարտադիր ցուցանիշներն են փորձաքննվում։ 

Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմնի պետ Արմեն Հայրապետյանը մեզ հետ զրույցում նշել էր, որ բոլոր ցուցանիշները փորձաքննելը «ծախսատար կլինի տնտեսվարողի համար», հետևաբար, ռիսկայնությունը գնահատում են արդեն իսկ հայտնաբերված խախտումների մասով՝ ներմուծման ժամանակ փորձաքննելով առավելագույնը 6 ցուցանիշ։ Սա հակասում էր ԵԱՏՄ տեխկանոնակարգերի նորմերին, ըստ որի՝ կանոնակարգի բոլոր ցուցանիշները պարտադիր են փորձաքննության համար։

Հարցը պարզաբանելու և ի վերջո հասկանալու՝ ճիշտ է արդյոք ՍԱՏՄ քաղաքականությունը՝ դիմեցինք Էկոնոմիկայի նախարարություն և ԵՏՀ տեխկանոնակարգման բաժին։

Ավելին, մենք ուսումնասիրեցինք 2023թ.ին երրորդ երկրներից Հայաստան ներմուծված տարբեր տեսակի մսամթերքի ծավալները և դրանց լաբորատոր փորձաքննությունները, ինչից պարզվեց, որ կան ցուցանիշներ, որոնք 2023թ.ին ՍԱՏՄ-ն երբևէ չի փորձաքննել մսամթերքում, օրինակ, քաղցկեղածին թունաքիմիկատները, մսամթերքի որոշ տեսակներում՝ հակաբիոտիկները, ծանր մետաղները, նաև՝ տարբեր մանրէաբանական ցուցանիշներ։ Ավելին, որոշ մսամթերքներ Հայաստան են ներմուծվել այնպիսի երկրներից, որոնք ունեն թունաքիմիկատներով աղտոտված տարածքներ։

Ինչպե՞ս է ՍԱՏՄ-ն երաշխավորում սպառողների անվտանգությունը, եթե անվտանգային կարևոր ցուցանիշներ 2023թ.ին երբևէ չի փորձաքննել, ի՞նչ հետևանքներ կարող են թողնել այդ չստուգված նյութերը մարդու առողջության վրա։

Նյութում կարդացեք՝

• Փորձաքննե՞լ բոլոր ցուցանիշները, թե՞ ոչ. ԵՏՀ պատասխանը ՍԱՏՄ-ին
• Ցուցանիշներ, որոնք 2023թ.ին ՍԱՏՄ-ն երբևէ չի փորձաքննել
• Ո՞ր երկրներից է 2023թ.ին Հայաստան ներմուծվել մսամթերքի մեծ մասը
• Դրանցից որու՞մ կան թունաքիմիկատներով աղտոտված տարածքներ
• Ի՞նչ հետևանքներ կարող են թողնել չստուգված նյութերը մարդու առողջության վրա

Փորձաքննե՞լ բոլոր ցուցանիշները, թե՞ ոչ. ԵՏՀ պատասխանը ՍԱՏՄ-ին

Կենդանական ծագման մթերքը, հատկապես՝ մսամթերքը համարվում է բարձր ռիսկային մթերք, հետևաբար, շատ կարևոր է, որ այն պատշաճ վերսահսկվի և լինի անվտանգ։

ԵԱՏՄ տեխկանոնակարգերով էլ պահանջվում է փորձաքննել երրորդ երկրներից ԵԱՏՄ տարածք ներմուծված, անասնաբուժասանիտարական հսկողության ենթակա ապրանքները՝ բոլոր ցուցանիշներով՝ հավաստիանալու, որ դրանք անվտանգ են։

Այնինչ ՍԱՏՄ պետ Արմեն Հայրապետյանը  նշում է, որ բոլոր ցուցանիշներով փորձաքննելը պարտադիր չէ, ավելին՝ «ծախսատար է»։

«Բոլոր անվտանգային ցուցանիշները շատ ծախսատար կլինի տնտեսվարողների համար, հետևաբար, մենք գործարկել ենք ռիսկերի նոր համակարգ, որտեղ հենց վերլուծության և գնահատման հիման վրա ենք հանում. եթե կա, օրինակ, լիստերիայի ցուցանիշ Բրազիլայից ներմուծված թռչնամսի վերաբերյալ՝ Եվրամիություն, ԵԱՏՄ և Հայաստանի շուկայում արձանագրված դեպք, անպայման լիստերիայով դրվում է պարտադիր փորձաքննության»,-ասել էր Ա. Հայրապետյանը։

ՍԱՏՄ պետ Արմեն Հայրապետյանի հետ զրույցից հետո մենք դիմել էինք վերադաս՝ Էկոնոմիկայի նախարարություն, որտեղից մեզ հայտնել էին, որ «անասնաբուժական հսկողության ենթակա ապրանքները պետք է համապատասխանեն ԵԱՏՄ տեխնիկական կանոնակարգերով սահմանված անվտանգության ցուցանիշներին և ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված պահանջներին»։ 

Իսկ ԵԱՏՄ տեխնիկական կանոնակարգի անվտանգային ցուցանիշները ավելին են, քան ՍԱՏՄ կողմից ռոտացիոն սկզբունքով ընտրված 4-6 ցուցանիշները։

Օրինակ, թռչնամսի և դրա վերամշակումից ստացվող արտադրանքի համար ԵԱՏՄ ՄՄ ՏԿ 051/2021, ՄՄ ՏԿ 021/2021 տեխկանոնակարգերով սահմանված են 10-ից ավելի պարտադիր փորձաքննության ցուցանիշներ։

Տարբեր լաբորատորիաներից փորձեցինք ճշտել՝ որքան կարժենա թռչնամսի և դրա վերամշակումից ստացվող արտադրանքի համար ԵԱՏՄ ՄՄ ՏԿ 051/2021, ՄՄ ՏԿ 021/2021 կանոնակարգերով սահմանված բոլոր ցուցանիշների փորձաքննությունը և արդյոք դա իսկապես այնքան «ծախսատար է», որքան նշում է ՍԱՏՄ պետը. պատասխանը՝ 120-130 000 ՀՀ դրամ՝ մեկ նմուշի համար։

ՍԱՏՄ-ն չհամաձայնվեց Էկոնոմիկայի նախարարության պատասխանի հետ՝ «հերքում» տարածելով և նշելով, որ ՍԱՏՄ և Էկոնոմիկայի նախարարության պատասխաններում «հակասություն չկա»։ 

Հետևաբար, մենք դիմեցինք Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովի տեխկանոնակարգման բաժին՝ ՍԱՏՄ և Էկոնոմիկայի նախարարության միջև եղած «տարաձայնությունները» հստակեցնելու և ի վերջո հասկանալու՝ ճիշտ է արդյոք ՍԱՏՄ քաղաքականությունը՝ ներմուծման ժամանակ փորձաքննել տեխկանոնակարգի ընդամենը մի քանի ցուցանիշ։

ԵՏՀ Սանիտարական, բուսասանիտարական և անասնաբուժական միջոցառումների տնօրեն Ն. Ժուկովան, թռչնամսի օրինակով, նշել էր, որ անասնաբուժասանիտարական հսկողության ենթակա ապրանքը (մսամթերքն է, օրինակ, հեղ.) պետք է համապատասխանի Մաքսային միության (ՄՄ) ՏԿ 051/2021 պահանջներին և դրանց նկատմամբ կիրառվող ՄՄ տեխնիկական կանոնակարգերին։ 

«ՄՄ ՏԿ 051/2021-ի 126-127-րդ կետերի համաձայն՝ թռչնի սպանդի մթերքը ենթակա է անասնաբուժասանիտարական փորձաքննության՝ նախքան Միության մաքսային տարածքում շրջանառության մեջ մտնելը։ Թռչնի սպանդի մթերքի անասնաբուժասանիտարական փորձաքննությունը (այդ թվում՝ մանկական սննդի համար թռչնի սպանդի մթերքը) և դրա արդյունքների գրանցումն իրականացվում է «Սննդամթերքի անվտանգության մասին» Մաքսային միության տեխնիկական կանոնակարգին համապատասխան (այսուհետ՝ «ՄՄ ՏԿ 021/2011)՝ անասնաբուժասանիտարական փորձաքննության առումով»։

Հատված՝ ԵՏՀ Ն. Ժուկովայի պատասխանից։

Նա նաև հավելել էր, որ թռչնամիսը և թռչնի սպանդի մթերքը պետք է համապատասխանեն ՄՄ ՏԿ 051/2021 և ՄՄ ՏԿ 021/2021-ին  պահանջներին՝ հաշվի առնելով Մաքսային միության հանձնաժողովի 2011թ. դեկտեմբերի 9-ի` «Մաքսային միության՝ «Սննդամթերքի անվտանգության մասին» տեխնիկական կանոնակարգի ընդունման մասին» N 880 որոշման 3-րդ կետի 3.8 ենթակետի դրույթները, որոնց համաձայն՝ 

«Պաթոգեն միկրոօրգանիզմների և դրանց տոքսինների, միկոտոքսինների, թունավոր տարրերի, նիտրատների, գլոբալ թունաքիմիկատների (Հեքսաքլոր ցիկլոհեքսան կամ հեքսաքլորան), ինչպես նաև՝ ռադիոնուկլիդների թույլատրելի մակարդակը սահմանվել է ՄՄ ՏԿ 021/2011, իսկ մանրէաբանական անվտանգության ստանդարտները (պայմանական պաթոգեն ​​միկրոօրգանիզմները)՝ ՄՄ ՏԿ 051/2021-ում»։

Հատված՝ ԵՏՀ պատասխանից

ԵՏՀ-ից նշել էին, որ անասնաբուժական հսկողության ենթակա ապրանքների մասով կիրառվում են Մաքսային միության հանձնաժողովի՝ 2010թ. հունիսի 18-ի N 317 որոշմամբ հաստատված դրույթները։
 

Ցուցանիշներ, որոնք 2023թ.ին ՍԱՏՄ-ն երբևէ չի փորձաքննել

Մենք դիմել ենք ՍԱՏՄ՝ խնդրելով տեղեկացնել, թե 2023թ. հունվար-դեկտեմբեր ամիսների ընթացքում թռչնի, խոզի, ոչխարի, տավարի մսում, ձկում և ձկնամթերքում ո՞ր ցուցանիշներով են փորձաքննություն պատվիրել լաբորատորիաներին։

Տվյալների ուսումնասիրությամբ պարզվեց, որ 2023թ.ին նշված ապրանքներում ՍԱՏՄ-ն երբևէ չի ստուգել թունաքիմիկատները (տեխկանոնակարգով սահմանված են 2-ը՝ հեքսաքլորան՝ ՀՔՑՀ (α, β, γ- իզոմերներ) և ԴԴՏ և մետաբոլիտները, հեղ.)։

Հեքսաքլորան՝ ՀՔՑՀ (α, β, γ- իզոմերներ) և ԴԴՏ թունաքիմիկատներ (պեստիցիդներ) են, որոնք օգտագործվում են միջատներին սպանելու համար: ԴԴՏ-ն մարդու կամ կենդանու կողմից օգտագործելուց / շնչուղիներով անցնելուց հետո վերածվում է մետաբոլիտների։

Հեքսաքլորանը և ԴԴՏ-ն ունեն հնարավոր կանցերոգեն՝ քաղցկեղածին հատկություն, ինչի պատճառով դրանց օգտագործումն արգելվում է։

Հակաբիոտիկներից՝ բացիտրացինը չի ստուգվել տավարի և ոչխարի մսում (աղիներում), տետրացիկլինի խումբն ու լևոմիցետինը (քլորամֆենիկոլ)` ձուկ, ձկնամթերքում։

Ծանր մետաղներից՝ կադմիումը ոչխարի մսում (աղիներում)։ Վերջինում չի ստուգվել նաև ՄԱՖԱՄ-ը, ԱՑԽՄ-ն, β ադենոխթանիչ ռակտոպամինը։

Սուլֆիտ ռեդուկցող կլոստրիդիումները (վնասակար, պայմանական պաթոգեն բակտերիաներ են, կարող են առաջացնել տարբեր հիվանդություններ, թունավորումներ, հեղ.) 2023թ.ին երբևէ չեն ստուգվել ձկում և ձկնամթերքում։

2023թ.ին մսամթերքի մեծ մասը Հայաստան է ներմուծվել երրորդ երկրներից

Պետական եկամուտների կոմիտեի հրապարակած վերջին տվյալների համաձայն՝ 2023թ. առաջին կիսամյակում Հայաստան ներկրված մսամթերքի մեծ մասը երրորդ երկրներից է. սառեցված տավարի մսի 88%-ը, թռչնի մսի 76%-ը, խոզի մսի 45%-ը, կենդանի և թարմ ձկան 100%-ը, սառեցած ձկան 80%-ը և ձկնամթերքի 34%-ը ներկրվել է ոչ ԵԱՏՄ երկրներից։

Մասնավորապես, 2023թ.ի առաջին կիսամյակում Հայաստան է ներմուծվել 18425 տոննա թռչնամիս, որից միայն 4477 տոննան (24%) է եղել ԵԱՏՄ երկրներից՝ հիմնականում Ռուսաստանից և շատ քիչ՝ Բելառուսից։ Գերակշիռ մասը բերվել է ԱՄՆ-ից, Ուկրաինայից, Բրազիլիայից և Վրաստանից (երկրների հերթականությունը ներկայացվում է՝ ըստ ծավալի նվազման, հեղ.)։

Սառեցված տավարի մսի գերակշիռ մասը՝ մոտ 1700 տոննա (88%-ը) ներմուծվել է երրորդ երկրներից՝ հիմնականում՝ Հնդկաստանից, նաև՝ Ուկրաինայից և Բրազիլիայից։

Խոզի մսի 45%-ը՝ մոտ 2380 տոննան նույնպես ներմուծվել է երրորդ երկրից` Բրազիլիայից ( 55%-ը բերվել է Ռուսաստանից)։

2023թ. առաջին կիսամյակում Հայաստան կենդանի ձուկ գրեթե չի ներմուծվել. հիմնականում ներմուծվել է սառեցված ձուկ՝ 788 տոննա, որի 80%-ը (629 տոննա)՝ երրորդ երկրներից, մասնավորապես՝ Չիլիից, Իրանից, Նորվեգիայից, Ֆարերյան կղզիներից, ԱՄՆ-ից և այլն։ Մնացած՝ մոտ 160  տոննան բերվել է Ռուսաստանից։

107,6 տոննա թարմ ձուկը ներմուծվել է բացառապես երրորդ երկրներից, հիմնականում՝ Նորվեգիայից՝ 104,3 տոննա, ապա շատ չնչին քանակությամբ՝ Ֆրանսիայից, Շրի Լանկայից և Թուրքիայից։

Թեև ձկնամթերք շատ չի ներմուծվել, բայց դրա 34%-ը՝ 9 տոննան դարձյալ եղել է երրորդ երկրներից։

Ոչխարի մսի մասով՝ Հայաստանն ինքնաբավ է և գրեթե չի ներմուծել. բերվել է ընդամենը 8,17 տոննա, այն էլ՝ ԵԱՏՄ անդամ պետությունից՝ Ռուսաստանից։

Էկոնոմիկայի նախարարության տվյալների համաձայն՝ 2019-2022թթ.ին Հայաստանում ցածր է եղել թռչնամսի և խոզի մսի ինքնաբավությունը. մասնավորապես, թռչնամսի ինքնաբավությունը 4 տարում միջինը 24% է, խոզինը՝ 50%։ 
 

Ի՞նչ հետևանքներ կարող են թողնել չստուգված նյութերը մարդու առողջության վրա. սննդագետի մեկնաբանությունը

Սննդամթերքի անվտանգության ապահավումը հնարավոր է բացառապես պատշաճ գործիքակազմ ունենալուց հետո, քանի որ, եթե այն չկա, ՍԱՏՄ-ն չի կարող ապահովել արդյունավետ պետական վերահսկողություն։ Այս կարծիքին է «Էկոկենտրոնի սննդի շղթայի ռիսկերի գնահատման կենտրոն»-ի ղեկավար, սննդագետ Դավիթ Պիպոյանը։

«Երբ լիազոր մարմինն ունի աշխատելու ցանկություն, ապա անպայման ինքն իր համար գործիքակազմ գտնում է, իսկ եթե չկա այդ ցանկությունը, բազմաթիվ պատճառաբանություններ է ունենում, թե ինչու այդպիսի գործիքակազմն ինքը չունի»,- ասում է սննդագետը։

Խոսելով ներմուծված մսամթերքում չստուգված հեքսաքլորանի և ԴԴՏ-ի մասին՝ սննդագետն ընդգծում է, որ դրանք խիստ թունավոր թունաքիմիկատներ են, հետևաբար շատ կարևոր է ռիսկի գնահատումը, քանի որ դրանք կայուն օրգանական աղտոտիչներ են, այսինքն՝ երկար ժամանակ կարող են պահպանվել հողում, ջրում, անասնակերում և կարող են թափանցել նաև սննդի մատակարարման շղթա՝ անցնելով թե’ բուսական, թե’ կենդանական ծագում ունեցող մթերքի մեջ.  ըստ սննդագետի՝ այս թունաքիմիկատները «սիրում են յուղային հյուսվածքներ»։ 

«Քաղցկեղների հետազոտության միջազգային կազմակերպությունը (International Agency for Research on Cancer, IARC) ԴԴՏ-ն դասակարգում է 2B խմբում, որոնք կոչվում են «հավանական քաղցկեղածիններ»։ «Հավանական քաղցկեղածին» համարում են այն դեպքում, երբ հստակ չեն այն ապացույցները, որ կոնկրետ տվյալ տարածաշրջանի քաղցկեղը պայմանավորված է հենց այդ նյութով, բայց, հաշվի առնելով, որ և’ ԴԴՏ-ն, և’ հեքսաքլոր ցիկլոհեքսանը նաև բազմաթիվ այլ հիվանդություններ են առաջացնում, բնականաբար, շատ կարևոր է, թե որ մթերքներից և ինչ քանակներով են մարդիկ այն ստանում, և ազգաբնակչության անվտանգության ապահովումը պետական մարմնի համար պետք է լինի շատ թիրախային»,-ասում է Դ. Պիպոյանը։

Բացի այդ, ռիսկը գնահատելիս պետք է նաև հաշվի առնել, թե որ երկրից է այն ներկրվել, քանի որ տարբեր երկրներում ԴԴՏ-ի և հեքսաքլորանի աղտոտման տարբեր մակարդակներ կան. 

«Հայաստան միս ներկրվում է նաև Բրազիլիայից։ Եթե ծանոթանաք Բրազիլիայի գիտական հետազոտություններին, ապա կտեսնեք, որ դեռևս 1995թ.ից այնտեղ կան լքված տարածքներ, որոնք երկար ժամանակ հանդիսացել են ԴԴՏ-ով աղտոտված տարածքներ,-ասում է սննդագետը։-Օրինակ, Ռիո դե Ժանեյրոյում մինչև 300 տոննա հեքսաքլոր ցիկլոհեքսանով աղտոտված տարածքներ կան»։

Նույնը վերաբերում է նաև Հնդկաստանին. տարբեր գիտական հետազոտություններ փաստում են, որ Հնդկաստանում նման խնդիր կա գետերի ջրերում։

«Հետազոտություն կա, որը գետի ջրի մեջ այդ թունաքիմիկատների պարունակությունն է ցույց տվել, գետի ջրով ջրվում են տարբեր տարածքներ, և այն շարժման մեջ է, ինչի հետևանքով ռիսկը մեծանում է, քանի որ դու չես կարող իմանալ՝ վաղը թունաքիմիկատները ինչի մեջ կարող են հայտնվել»,- նշում է սննդագետը։

Հայաստանում նույնպես գոյություն ունի, այսպես ասած, «պեստիցիդների գերեզման», որը գտնվում է Նուբարաշենում։ Սննդագետն ասում է, որ ցանկացած վթարի դեպքում կարող է հոսք տեղի ունենալ, ինչի հետևանքով դրանք կարող են մտնել շարժի մեջ և տարածվել։ 

Չփորձաքննված մյուս ցուցանիշները՝ բացիտրացինը, տետրացիկլինն ու լևոմիցետինը հակաբիոտիկներ են, և դրանց անկանոն կիրառումը կարող է բերել դրանց հանդեպ կայունության ձևավորման։ Սա ոչ միայն Հայաստանի, այլև համաշխարհային առողջապահության լրջագույն խնդիր է։

Կայունությունը նշանակում է, որ դեղն արդեն չի ազդելու մանրէի վրա, եթե դրա կիրառման կարիքը լինի։ Նույն կայունությունը կարող է ձևավորվել, եթե մարդ սննդի միջոցով պարբերաբար ստանա հակաբիոտիկները։

«Այսօր ամբողջ աշխարհը ներդնում է առողջության մեկ քաղաքականություն, քանի որ հակամանրէային նյութերի նկատմամբ կայունության ձևավորման ռիսկ կա։ Տարբեր միջոցառումներ են կազմակերպում այս թեմայով, և այսօր դուք փորձում եք հակաբիոտիկի ոլորտը կարգավորել, որ դրանք դեղատոմսով լինեն, այն դեպքում, երբ կոնկրետ սննդամթերքում, այդ թվում նաև՝ տեղական մթերքներում, առկա են հակաբիոտիկներ»,-ասում է Դ. Պիպոյանը։

Сообщение Ի՞նչ միս ենք կերել. 2023թ.ին ՍԱՏՄ-ն չի փորձաքննել քաղցկեղածին թունաքիմիկատները ներմուծված մսամթերքում появились сначала на anvtangsnund.am.

Այսպես՝ 2019 թվականին 13 մշակաբույսերի հետազոտությունները ցույց են տվել, որ պեստիցիդների 10 տեսակի ազդող նյութերի քանակությունը գերազանցել է սահմանային թույլատրելի չափաբաժինը խնձորի, դեղձի, ծիրանի, խաղողի, կեռասի, սալորի, ծիրանի, լոլիկի, վարունգի, տաքդեղի, սմբուկի, ձմերուկի, կարտոֆիլի, սեխի, ոլոռի և լոբու նմուշներում։

Առավել խնդրահարույց է եղել խաղողը, որի նմուշներում, ազդող նյութերի պարունակության նկատմամբ փորձաքննությունների արդյունքում, արձանագրվել է շեղման 24 դեպք:

Գյուղատնտեսության զարգացման, առողջ և անվտանգ բերք ստանալու կարևոր նախապայմաններից մեկը բույսերի պաշտպանության միջոցառումների պատշաճ կատարումն է, ինչը ենթադրում է նաև պեստիցիդների օգտագործում։ Սակայն բարձր կենսաբանական արդյունավետություն ունեցող բարձրորակ պեստիցիդի առկայությունը դեռ բավարար չէ ցանկալի արդյունք ստանալու համար։

Մյուսը խնձորն է, որի նմուշներում արձանագրվել է շեղման 15 դեպք, ինպես նաև սալորը, որի բոլոր նմուշներում արձանագրվել են շեղումներ թիրախային բոլոր ցուցանիշներից: 2021 թվականի 14 մշակաբույսի ուսումնասիրություններով՝ պեստիցիդների արդեն 34 ազդող նյութի ավելցուկ է հայտնաբերվել: Սա ֆերմերների և հողօգտագործողների կողմից վարվող ոչ ճիշտ գյուղատնտեսության արդյունք է։ Մնացորդային նյութերի գերազանցումից խուսափելու համար խիստ կարևոր է պեստիցիդների ճիշտ, տեղին, ժամանակին և սահմանված քանակով օգտագործումը, ինչպես նաև՝ դրանց սպասման ժամկետների պահպանումը։ Այդ պայմանները հստակ սահմանվում են տվյալ պեստիցիդի մակնշմամբ և ուղեկցող հրահանգներով: Հողօգտագործողները պետք է հստակ որոշեն բույսերի վնասակար օրգանիզմի տեսակը, զարգացման փուլը, դրանով վարակվածության աստիճանը, պեստիցիդի ընտրությունը կատարեն ժամանակին և ճիշտ չափաքանակով, օգտագործեն համապատասխան եղանակային պայմաններում։ Նշված անհրաժեշտ գործողություններից որևէ մեկը ոչ պատշաճ կամ սխալ կատարելու դեպքում պեստիցիդի արդյունավերտությունը խիստ ընկնում է՝ ընդհուպ մինչև զրոյական արդյունք։

Տեսչական մարմնի բուսանաիտարիայի ոլորտի մասնագետները պատրաստ են տրամադրել խորհրդատվություն և այլ մասնագիտական աջակցություն, ուստի հորդորում ենք, հարցերի առաջացման դեպքում դիմել ՍԱՏՄ համապատասխան մարզային կենտրոն կամ զանգահարել թեժ գծի 118 անվճար հեռախոսահամարով: Անհրաժեշտ է գիտակցել, որ պեստիցիդների սխալ կիրառման դեպքում բուսական ծագման սննդամթերքում մնացորդային նյութերի քանակները կարող են գերազանցել թույլատրելի շեմը՝ այն դարձնելով մարդու կյանքի և առողջության համար վտանգավոր։

Сообщение 2019 և 2021թթ.ին ՍԱՏՄ-ն պեստիցիդների ավելցուկներ է հայտնաբերել տեղական միրգ-բանջարեղենում появились сначала на anvtangsnund.am.