anvtangnsnund.am կայքի առաջարկով և նախաձեռնությամբ՝ Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմի հետ համատեղ իրականացել ենք ԵԱՏՄ և երրորդ երկրներից ներմուծված և սահմանային հսկողության չենթարկված (չփորձաքննված) արտադրանքների լաբորատոր փորձաքննություն։

Հաշվի առնելով հնչած կարծիքներն ու ապրանքների ռիսկայնության աստիճանը՝ ընտրել ենք կաթնամթերքի շուկան և նոյեմբերի 28-ին ՍԱՏՄ տեսուչների հետ համատեղ փորձաքննության ենք ներկակացրել ներմուծված 12 տեսակի ապրանք։

Մասնավորապես, ընտրել ենք շուկայում լայն սպառում ունեցող՝ յոգուրտներ, թթավսեր, մանկական կաթնաշոռ, կարագներ, որպես պանրային արտադրանք ներկայացված մթերքներ։

Ապրանքները փորձաքննության ենք ներկայացրել 2 տարբեր լաբորատորիա. մենք՝ «Ստանդարտ Դիալոգ», ՍԱՏՄ-ն` իր ենթակայության տակ գտվնող «Հանրապետական անասնաբուժասանիտարական և բուսասանիտարական լաբորատոր ծառայությունների կենտրոն» («ՀԱԲԼԾԿ») լաբորատորիա։

Տեսանյութը՝ վերջում

։

։

Հոկտեմբերի 17-ին «Անվտանգ սնունդ» մեր ֆեյսբքւոյան խմբում հարցում էինք անցկացրել՝ խնդրելով մեր ընթերցողներին մասնակցել ընտրությանն ու առաջարկել ներմուծվող այն սննդատեսակները, որոնք կցանկանան փորձաքննել։ 

Արդյունքում, ընտրել էինք կաթնամթերքի շուկան և հատկապես լայն սպառում ունեցող 12 ապրանք, որոնց մի մասի վերաբերյալ «Անվտանգ սնունդ» խմբում խախտման ահազանգեր են եղել։

Ընտրվել են ռուսական, բելառուսական, ուկրաինական, նոր զելանդական կաթնամթերք։

Կաթնամթերքին ներկայացվող պահանջներն ու անվտանգության նորմերը կարգավորվում են ՄՄ ՏԿ 033/2013`«Կաթի և կաթնամթերքի անվտանգության մասին», ինչպես նաև՝ ՄՄ ՏԿ 022/2011՝ «Սննդամթերքը դրա մակնշման մասով» տեխկանոնակարգերով։

Հետևաբար, լաբորատոր փորձաքննությունից բացի, ուսումնասիրել ենք նաև ապրանքների մակնշումները։

Գնումները կատարել ենք Երևանի «Կայզեր»  (Մարգարյան փող., 23/6) և «Երևան սիթի» (Մեսրոպ Մաշտոց 5) սուպերմարկետներից։

Արդյունքները ներկայացնելու պահին որոշ ապրանքների ժամկետներն արդեն լրացած են

։

Նմուշ N1

Առաջին համարի տակ (ՍԱՏՄ մոտ 7-րդ համարի նմուշն է) փորձաքննության ենք ներկայացրել ռուսական «President» 20% (Պրեզիդենտ) 350գ թթվասերը (պիտանելիության ժամկետը՝ 26.10.25-05.12.25)։ Արտադրող «Ефремовский маслосыродельный комбинат» («Лакталис Восток» ընկերության պատվերով)։ 

Այս ապրանքը Հայաստան է ներմուծում «Լակտալիս Արմա» ընկերությունը։

Օրիգինալ և հայերեն մակնշումները համապատասխանում են, առկա է EAC (Eurasian Conformity / Եվրասիական համապատասխանության) նշանը։

EAC նշանը (Եվրասիական համապատասխանություն, Eurasian Conformity) վկայում է, որ տվյալ ապրանքն անցել է անհրաժեշտ ստուգումները, hամապատասխանում է իր համար սահմանված տեխնիկական կանոնակարգերի պահանջներին ու կարող է հայտնվել շուկայում։ 

Սննդամթերքի դեպքում այս նշանի դերն էլ ավելի է կարևորվում, քանի որ փաստում է` այն անվտանգ է, փորձաքննվել է, համապատասխանում է անվտանգության սահմանված  նորմերին։ 

EAC-ի նշանի պարտադիր լինելու մասին որոշումն ընդունվել է դեռևս 2011թ օոգոստոսի 16-ին՝ «Փաթեթվածքի անվտանգության մասին»   (ՄՄ ՏԿ 005/2011), ինչպես նաև՝ «Պարենային ապրանքներն իրենց պիտակավորման մասով» (ՄՄ ՏԿ 022/2011) Մաքսային միության տեխնիկական կանոնակարգում։

Լաբորատոր փորձաքննությամբ՝ այս ապրանքում խախտումներ չեն հայտնաբերվել. այն համապատասխանում է ՄՄ ՏԿ 033/2013 և ՄՄ ՏԿ 022/2011 տեխկանոնակարգերին։ 

։

Նմուշ N2

Երկրորդ համարի տակ (ՍԱՏՄ՝ 8-րդ) փորձաքննության է ներկայացվել նույն՝ ռուսական ընկերության արդեն «President» 30% (Պրեզիդենտ) 350գ թթվասերը (պիտանելիության ժամկետը՝ 04.11.25-14.12.25)։ Արտադրող «Ефремовский маслосыродельный комбинат» («Лакталис Восток» ընկերության պատվերով)։

Օրիգինալ և հայերեն մակնշումները համապատասխանում են, նույնպես առկա է EAC (Eurasian Conformity / Եվրասիական համապատասխանության) նշանը։

Լաբորատոր փորձաքննությամբ՝ այս ապրանքում խախտումներ չեն հայտնաբերվել. այն համապատասխանում է ՄՄ ՏԿ 033/2013 և ՄՄ ՏԿ 022/2011 տեխկանոնակարգերին։ 

։

Նմուշ N3

Երրորդ համարի տակ (ՍԱՏՄ՝ 2-րդ) փորձաքննության է ներկայացվել ռուսական «Fruttis 5%» (Ֆրուտիս) յոգուրտային պաստերացված արտադրանքը՝ դեղձի համով (պիտանելիության ժամկետը՝ 25.09.25-24.03.26)՝ 290գ։ Արտադրող՝ «Эрманн Ступино» (Էրման Ստուպինո)։ 

Ապրանքը Հայաստան է ներմուծում «Դերժավա» ընկերությունը։

Յոգուրտային արտադրանքը յոգուրտի տեխնոլոգիայով պատրաստվող արտադրանք է, որը կարող է պարունակել խտացուցիչներ, կաթնայուղի փոխարինիչներ, սննդային հավելումներ, ինչի հաշվին և ունենալ պահպանման ավելի երկար ժամկետ։

Ըստ մակնշման՝ ապրանքը պարունակում է E1422 և E1442 սննդային հավելումներ։

E1422 եգիպտացորենից կամ կարտոֆիլից ստացված մոդիֆիկացված օսլա է և օգտագործվում է որպես՝ խտացնող, կայունացնող, դոնդողացնող նյութ, էմուլգատոր։ 

E1442-ը նույնպես մոդիֆիկացված օսլա է, օգտագործվում է սննդի կառուցվածքը բարելավելու համար՝ որպես խտացուցիչ, Այն անվտանգ է և թույլատրված է օգտագործման համար, այնուամենայնիվ, խորհուրդ չի տրվում տալ մինչև 3 երեխաներին։ 

Լաբորատոր փորձաքննության համաձայն՝«Fruttis 5%» յոգուրտային արտադրանքում կաթնաթթվային մանրէների թիվը եղել է սահմանվածից 10 անգամ քիչ (1×10⁶` 1×10⁷-ի փոխարեն)

Կաթնաթթվային մանրէները (լակտոբակտերիաները) պատասխանատու են կաթնամթերքի բնական թթվայնացման համար և մեծացնում են ապրանքի սննդային արժեքն ու օգտակար հատկանիշները, մասնավորապես, մարսողության վրա։

Եթե մանրէների քանակը նորմայից ցածր է (մինչև 1 × 10⁶ ԳԱՄ/գ-ից), դա կարող է վկայել այն մասին, որ արտադրության ինչ-որ փուլում խախտվել են տեխնոլոգիական կամ պահպանման պայմանները։ Արդյունքում՝ ապրանքը «թերհաս» է և չունի այն օգտակար հատկանիշները, որոնք  պետք է ունենար։

Այսպիսով, «Fruttis 5%» յոգուրտային արտադրանքը չի համապատասխանում ՄՄ ՏԿ 033/2013 տեխկանոնակարգի սահմանված պահանջներին։

;

Նմուշ N4

Չորրորդ համարի տակ (ՍԱՏՄ՝ 3-րդ) փորձաքննության է ներկայացվել նույն՝ «Эрманн Ступино» (Էրման Ստուպինո) ընկերության ռուսական «Нежный» (Նեժնի) ելակի հյութով 1,2% յուղայնությամբ յոգուրտային պաստերիզացված արտադրանքը (պիտանելիության ժամկետը՝ 28.09.25-25.02.26)՝ 320գ։

Ապրանքը Հայաստան է ներմուծում «Դերժավա» ընկերությունը։

Այս արտադրանքը նույնպես պարունակում է սննդային հավելումներ՝  E1422, E1442 (վերը նշված խտացուցիչները, հեղ.) և E331։

E331 — նատրիումի ցիտրատ, կիտրոնաթթվի նատրիումի աղ, որն օգտագործվում է թթվայնությունը կարգավորելու, համը բարելավելու և պահպանելու համար։

Լաբորատոր փորձաքննության համաձայն՝ այս յոգուրտային արտադրանքում նույնպես կաթնաթթվային մանրէների թիվը եղել է սահմանվածից 10 անգամ քիչ (1×10⁶` 1×10⁷-ի փոխարեն)

Այպիսով, «Нежный» 1,2% յոգուրտային արտադրանքը չի համապատասխանում ՄՄ ՏԿ 033/2013 տեխկանոնակարգի սահմանված պահանջներին։

։

Նմուշ N5

Հինգերորդ համարի տակ փորձաքննության է ներկայացվել ռուսական «Danone» 1.2% («Դանոն») յուղայնությամբ ելակի համով յոգուրտային արտադրանքը (պիտանելիության ժամկետը՝ 01.11.25-26.12.25)՝ 100գ։ Արտադրող՝ «Danone Berkut», Ղազախստան։ 

Լաբորատոր փորձաքննությամբ՝ այս ապրանքում խախտումներ չեն հայտնաբերվել. այն համապատասխանում է ՄՄ ՏԿ 033/2013 և ՄՄ ՏԿ 022/2011 տեխկանոնակարգերին։ 

Նմուշ N6

Վեցերորդ համարի տակ (ՍԱՏՄ՝ 6-րդ) փորձաքննության է ներկայացվել «Агуша» 3,9% յուղայնությամբ մանկական մրգային կաթնաշոռը (պիտանելիության ժամկետը՝ 10.11.25-07.12.25)՝ տանձի համով, 100գ։ Արտադրող՝ «Вимм-Билль-Данн» (Վիմ Բիլ Դան) ընկերություն։

Ապրանքը հատուկ նշանակության սնունդ է և ունի պետական գրանցում։ Հայաստան է ներմուծում «Ադամիում» ընկերությունը։

Լաբորատոր փորձաքննությամբ՝ այս ապրանքում խախտումներ չեն հայտնաբերվել. այն համապատասխանում է ՄՄ ՏԿ 033/2013 և ՄՄ ՏԿ 022/2011 տեխկանոնակարգերին։ 

։

Նմուշ N7

Յոթերորդ համարի տակ (ՍԱՏՄ՝ 1-ին) փորձաքննության է ներկայացվել բելառուսական «Брест Литовск» 15% յուղայնությամբ թթվասերը (պիտանելիության ժամկետը՝ 04.11.25-04.12.25)` 300գ։ Արտադրող «Савушкин Продукт» (Սավուշկին պրոդուկտ) ընկերություն։ 

Ապրանքը Հայաստան է ներմուծում «Լ.Դ.Լ.» ընկերությունը։

Լաբորատոր փորձաքննությամբ՝ «Брест Литовск» թթվասերում կաթնաթթվային մանրէների քանակը եղել է սահմանվածից 10 անգամ քիչ (1×10⁶)։

Այպիսով, ապրանքը չի համապատասխանում ՄՄ ՏԿ 033/2013 տեխկանոնակարգի սահմանված պահանջներին։

։

Նմուշ N8

Ութերորդ համարի տակ (ՍԱՏՄ՝ 4-րդ) փորձաքննության է ներկայացվել ուկրաինական «Չիզ Լայֆ» (Cheese life) ապրանքանիշի «Mozzarella» (Մոցարելլա) սպիտակուցայուղային արտադրանքը՝ (արտադրության ամսաթիվը՝  16.10.2025)` 45% յուղայնությամբ և 491գ քաշով։ Արտադրող՝ «Андрушевский маслосырзавод» («Անդրյուշևսկի մասլոսիռզավոդ»)։ 

Ապրանքը Հայաստան է ներմուծում «ԼԻԱ-Կ ԳՐՈՒՊ» ընկերությունը։ 

«Մոցարելան» պանրի տեսակի անվանում է, «Չիզ Լայֆի» «Mozzarella»-ն, ըստ մակնշման, «սպիտակուցաճարպային արտադրանք» է, մինչդեռ ԵԱՏՄ տեխնիկական կանոնակարգերով նման հասկացություն պանրի և պանրային արտադրանքների համար սահմանված չէ։

Լաբորատոր փորձաքննության համաձայն՝ այս ապրանքը պարունակում է ընդամենը 1,8 % կաթնայուղ, այնինչ նույնիսկ պանրային արտադրանքի դեպքում կաթնայուղի պարունակությունը պետք է լինի առնվազն 50%.

Այսինքն՝ տվյալ ապրանքը չի նույնականացվում ո’չ որպես պանիր և ոչ էլ ո’չ որպես պանրային արտադրանք, սակայն մակնշված է «մոցարելա» պանրի անվանմամբ, հետևաբար, ապրանքը կեղված է և մոլորեցնում էսպառողին։ 

Բացի այդ, ապրանքը չունի պարտադիր EAC՝ Եվրասիական համապատասխանության նշան, ինչը մակնշման խախտում է։

։

Նմուշ N9

Իններորդ համարի տակ փորձաքննության է ներկայացվել ռուսական «Parmalat» (Պարմալատ)՝ առանց լակտոզի յոգուրտը՝ 130գ (պիտանելիության ժամկետը՝ 08.11.25-13.12.25)։ Արտադրող՝ «Белгородский молочный комбинат» («Բելգորոդի կաթնամթերքի գործարան»)։ 

Հայաստան է ներմուծում՝ «Լակտալիս Արմա» ընկերությունը։

Հայերեն մակնշումը դժվարընթեռնելի է և փակցված է օրգինալ մակնշման վրա՝ փակելով արտադրողի, բացելուց հետո օգտագործման պայմանների մասին տեղեկություն։ Սա ՄՄ ՏԿ 022/2011 խախտում է։

Լաբորատոր փորձաքննության արդյունքում այս ապրանքում խախտումներ չեն հայտնաբերվել. այն համապատասխանում է ՄՄ ՏԿ 033/2013 տեխկանոնակարգին։

։

Նմուշ N10

Տասներորդ համարի տակ փորձաքննության է ներկայացվել նորզելանդական «Anchor» սերուցքային կարագը՝ 82.9% կաթնայուղով 200գ (պիտանելիության ժամկետը՝ 07.01.25-08.07.26)։ Արտադրող՝ «Fonterra» (Ֆոնտերա) ընկերություն։ 

Լաբորատոր փորձաքննությամբ՝ «Anchor» կարագում խախտումներ չեն հայտնաբերվել. այն համապատասխանում է ՄՄ ՏԿ 033/2013 և ՄՄ ՏԿ 022/2011 տեխկանոնակարգերին։ 

։

Նմուշ N11

Տասնմեկերորդ համարի տակ փորձաքննության է ներկայացվել նորզելանդական մեկ այլ՝ «Доярушка» («Դոյարուշկա») 73,2% կաթնայուղով սերուցքային կարագը՝ 200գ տուփով (պիտանելիության ժամկետը՝ 20.01.25-21.07.26)։ Արտադրող՝ «Fonterra» (Ֆոնտերա) ընկերություն։ Հայաստան է ներմուծում «Ալեքս Էնդ Հոլդինգ» ընկերությունը։

Լաբորատոր փորձաքննությամբ՝ «Доярушка» կարագում ևս խախտումներ չեն հայտնաբերվել. այն համապատասխանում է ՄՄ ՏԿ 033/2013 և ՄՄ ՏԿ 022/2011 տեխկանոնակարգերին։ 

։

Նմուշ N12

Տասներկուերորդ համարի տակ փորձաքննության է ներկայացվել (այս ապրանքը փորձաքննվել է միայն «ՀԱԲԼԾԿ» լաբորատրիայում) ուկրաինական «Вершковий Рай» («Վերշկովիյ Ռայ») ապրանքանիշի «Голландец» («Գոլլանդեց») սպիտակուցաճարպային արտադրանքը (պիտանելիության ժամկետը 01.10.2025 — 30.03.2026)։ Արտադրող՝ «Хмельницкая маслосырбаза» («Խմելնիցկայա մասլոսիռբազա») ընկերությունը։

Ապրանքը Հայաստան է ներմուծում «Մեգաֆուդ» ընկերությունը։ 

Ըստ մակնշման՝ ճարպի/յուղի ընդհանուր զանգվածը չոր հումքում պետք է լինի 45%։  Այս ապրանքի վրա կա EAC նշան, սակայն հայերեն և օրիգինալ մակնշումները չեն համընկնում. օրինակ, օրիգինալ մակնշման համաձայն, այս ապրանքի բաղադրության մեջ կա E471, E322, E320, E321 սննդային հավելումները, որոնք, սակայն, չկան հայերեն մակնշման մեջ. օրիգինալ մակնշումը, ըստ տեխկանոնակարգերի և «Սննդամթերքի անվտանգության մասին» օրենքի, համարժեք են, հետևաբար, ապրանքը համարվում է կեղծված, քանի որ բաղադրությունները չեն համընկնում:

Լաբորատոր փորձաքննության համաձայն՝ «Голландец» արտադրանքում հայտնաբերվել են նաև աղիքային ցուպիկի խմբի մանրէներ (ԱՑԽՄ)։

Աղիքային ցուպիկի խմբի մանրէները կարող են առաջացնել աղիքային թունավոր վարակներ, իսկ պատրաստի սննդամթերքում դրանց առկայությունը վկայում է սանիտարական նորմերի, պահպանման, տեղափոխման և վաճառքի պայմանների և ջերմաստիճանի, ինչպես նաև՝ արտադրության տեխնոլոգիական պայմանների խախտման մասին:

Ուշագրավ է, որ այս արտադրանքը ևս, ինչպես, «Չիզ Լայֆի» «Mozzarella»-ն,  ըստ մանշման, նույնպես սպիտակուցաճարպային արդադրանք է, և վաճառվում է պանրի բաժնում, սակայն նույնպես չի նույնականացվում ո’չ որպես պանիր է և ոչ էլ՝ որպես պանրային արտադրանք։

Ըստ լաբորատոր փորձաքննության՝ այն պարունակում է ընդամենը 1% կաթնայուղ (նույնիսկ պանրային մթերքի համար առնվազն 50% է)։

Թեև ունի EAC նշան, սակայն հայերեն և օրիգինալ մակնշումները չեն համընկնում, ինչը, ըստ տեխկանոնակարգի և «Սննդամթերքի անվտանգության մասին» օրենքի, նշանակում է, որ ապրանքը կեղծված է։

։

Այսպիսով…

Փորձաքննված 12 նմուշներից 5-ում խախտումներ են հայտնաբերվել։ Մասնավորապես՝ 3 նմուշում (յոգուրտային և պանրային արտադրանքներ և թթվասեր) «Fruttis» 5%, «Нежный» 1,2% յոգուրտային արտադրանքներում, «Брест Литовск» 15% թթվասերում կաթնաթթվային մանրէների քանակը եղել է սահմանվածից 10 անգամ քիչ։

Նմուշներից մեկում՝ «Голландец» արտադրանքում հայտնաբերվել են աղիքային ցուպիկի խմբի մանրէներ։

Նմուշներից 2-ի ուսումնասիրության արդյունքում մենք բացահայտել ենք ապրանքների կեղծման, նույնականացման և մակնշման հետ կապված խնդիրներ։  

Մասնավորապես, «Mozzarella» ապրանքը ներկայացված է՝ որպես «սպիտակուցաճարպային արտադրանք», մինչդեռ ԵԱՏՄ տեխնիկական կանոնակարգերով նման հասկացություն պանրի և պանրային արտադրանքների համար սահմանված չէ։

«Մոցարելան» պանրի տեսակի անվանում է, սակայն, ըստ լաբորատոր փորձաքննության, այս ապրանքը պարունակում է ընդամենը 1,8 % կաթնայուղ, այնինչ նույնիսկ պանրային արտադրանքի դեպքում կաթնայուղի պարունակությունը պետք է լինի առնվազն 50%.

Այսինքն՝ տվյալ ապրանքը չի նույնականացվում ո’չ որպես պանիր և էլ ո’չ որպես պանրային արտադրանք, սակայն մակնշված է «մոցարելա» պանրի անվանմամբ, այսինքն՝ ապրանքը կեղված է և մոլորեցնում է սպառողին։ 

Բացի այդ, ապրանքը չունի պարտադիր EAC՝ Եվրասիական համապատասխանության նշան, ինչը մակնշման խախտում է։ 

«Голландец» արտադրանքը, ըստ մանշման, նույնպես սպիտակուցաճարպային արդադրանք է, ու չնայած որ վաճառվում է պանրի բաժնում, ոչ պանիր է և ոչ էլ պանրային արտադրանք։ Ըստ լաբորատոր փորձաքննության՝ այն պարունակում է 1% կաթնայուղ։

Թեև ունի EAC նշան, սակայն հայերեն և օրիգինալ մակնշումները չեն համընկնում, ինչը, ըստ տեխկանոնակարգի և «Սննդամթեիք անվտանգության մասին» օրենքի, նշանակում է, որ ապրանքը կեղծված է։

Նշենք, որ նյութի հրապարակման պահին ՍԱՏՄ-ն արդեն իսկ վերահսկողություն է իրականացնում խախտումներ ունեցող ապրանքները ներմուծող «Լ․Դ․Լ», «Լիա-Կ Գրուպ», «Դերժավա» և «Մեգա Ֆուդ» ընկերություններում։

։

Տեսանյութն ու լուսանկարները՝ Նարեկ Ալեքսանյանի

Сообщение Ներմուծված կաթնամթերքը. 12 նմուշից 5-ում խախտում է հայտնաբերվել появились сначала на anvtangsnund.am.

Վերջերս  նյութ էինք հրապարակել այն մասին, որ տեղական միրգ-բանջարեղենում պետական մոնիթորինգի արդյունքում հայտնաբերվել էին թունաքիմիկատներ, որոնք, ըստ մեր հետազոտության արդյունքների և ռիսկերի վերլուծության, կարող են մեծացնել քաղցկեղի զարգացման հավանականությունը։

Մասնավորապես, վերլուծել էինք 2024թ.ին հրապարակված 2019թ., 2021թ. պետական մոնիթորինգի արդյունքները, ներկայացրել ԳԱԱ «Էկոկենտրոնի» սննդի շղթայի ռիսկերի գնահատման կենտրոն, որպեսզի գիտնականներն ու հետազոտողները հաշվարկեն քաղցկեղի զարգացման իրական ռիսկերը՝ հաշվի առնելով Հայաստանի բնակչության օրական սննդակարգը։ 

• Քաղցկեղածին թունաքիմիկատներ միրգ-բանջարեղենում. ինչ է մեր «առողջ» ափսեի մեջ

Պարզվել էր, որ Հայաստանի բնակչության 20 %–ը  կամ ամեն 5-րդը, մտահոգության շեմում է թունաքիմիկատների տեսանկյունից։

Ինչու՞ թունաքիմիկատները պատշաճ չեն փորձաքննվում, որքա՞ն ժամկետանց թունաքիմիկատ կա Հայաստանում, ի՞նչն է այս պատկերի պատճառը, ովքե՞ր են մեղավոր և ի՞նչ անել։ Այս հարցերի մասին զրուցել ենք ՀՀ Գյուղատնտեսության նախկին փոխնախարար Աշոտ Հարությունյանի հետ։

Շատ կարևոր է` ճիշտ վերահսկել Հայաստան ներմուծվող ագրոքիմիկատները, քանի որ ամեն ինչ սկսվում է հենց այդտեղից։ Ասում է ՀՀ Գյուղատնտեսության նախկին փոխնախարար Աշոտ Հարությունյանը։ Նա նշում է, որ այդ հարցը դեռևս 2016-2017թթ.ից ուշադրության կենտրոնում էր, և Կառավարությունն այդ ժամանակ քայլեր էր ձեռնարկում ժամկետանց թունանյութերի, թունաքիմիկատների, կայուն օրգանական միացությունների փաթեթավորման և դրանց՝ երկրից արտահանման մասով։

«Ճիշտ է, այդ պրոցեսը կիսատ մնաց, և այս պահին, ոնց որ,  չեն էլ զբաղվում, բայց, իմ օպերատիվ տվյալներով՝ շուրջ 200 տոննա այդպիսի նյութեր կան հանրապետությունում՝ վաղուց ժամկետանց ու պահպանման տեղերն են շատ վտանգավոր. Երևանի հարակից տարածքում էլ կան»,-ասում է Ա. Հարությունյանը։

Նախկին փոխնախարարի խոսքով՝ ժամանակին իրենք նախաձեռնել էին նաև օրենսդրական փոփոխություններ, որով սահմանվում էր, որ Հայաստան ներկրվող թունաքիմիկատների արտադրության ժամկետն ու վերջնաժամկետը առնվազն 1-1,5 տարի պահուստային ժամկետով լինեն։

«Ի՞նչ էր կատարում՝ այն թունաքիմիկատները, որոնք որ դրսում արդեն մոտենում էին իրենց ժամկետայնության {ավարտին}, շատ էժան գներով ներկրում էին հանրապետություն և մեկ սեզոն չվաճառվելու դեպքում, խանութում դառնում էին ժամկետանց։ Այսինքն` ոնց որ թե Հայաստանը կամաց֊կամաց դառնում էր ժամկետանց պեստիցիդների վայր։ Դրա դեմը մենք առանք. փոփոխություններ արեցինք։ Անկեղծ, չեմ կարող ասել, հիմա վերահսկողությունը պատշաճ կատարվում է, թե ոչ»։

Ըստ Ա. Հարությունյանի՝ մեկ այլ խնդիր է թունաքիմիկատների ճիշտ կիրառումը, քանի որ գյուղատնտեսությամբ, այգեգործությամբ զբաղվող մարդիկ «իներցիայով» են դրանք օգտագործում, թունաքիմիկատների վաճառքի շատ կետերում էլ գիտելիքի պատշաճ մակարդակ չկա. չի մատուցվում խորհորդատվություն, չի բացատրվում օգտագործման կարգը և դեռևս տարածված է՝ «թույն առնել, թույն վաճառել» ասվածը։

«Չգիտեն՝ որը որից հետո պետք է արվի, ինչ քանակներով, դրանք ինչ սպասման ժամկետներ ունեն և, կուտակվելով սննդամթերքի մեջ, ինչ ծանր հետևանքներ են ունենում, առավել ևս՝ մատաղ սերնդի զարգացման վրա»,-ասում է նա։ 

Բույսերի պաշտպանները խորհուրդ են տալիս «հերթափոխել» թունաքիմիկատները. օրինակ,  եթե առաջին սրսկումն իրականացվել է քլորպիրիֆոսով, 2-րդ սրսկումն իրականացնել դիմետոատով։ Բացի այդ, եթե մշտապես օգտագործվի մեկ տեսակի թունաքիմիկատ, վնասատուն դիմադրողականություն է ձեռք կբերի դրա նկատմամբ, ինչպես, օրինսկ, հակաբիոտիկների դեպքում է։ 

Նաև, ցանկացած թունաքիմիկատ ունի իր սպասման ժամկետը. պարզ ասած, եթե սրսկել եք լոլիկը, ասենք, դիմետոատով, 14 օր իրավունք չունենք քաղելու և ուտելու։

Ա. Հարությունյանը վստահ է՝ եթե հիմա էլ մտնենք ցանկացած բանջարանոց, այգի, որտեղ մեծ քանակությամբ գյուղմթերք է արտադրվում, դրանցում թունաքիմիկատները մի քանի անգամ գերազանցելու են.

«Ճիշտ ժամանակին, ճիշտ ձևով չեն օգտագործում, էֆեկտը չեն տեսնում, կրկնում են կամ չափաքանակ են ավելացնում՝ առանց հասկանալու, որ դրանք կուտակվում են, ասենք, խաղողի մեջ՝ գնում է գինի, գինուց գալիս է, օգտագործում ենք, լյարդի վրա է անմիջապես ազդում։ Մեկ էլ՝ նիտրատներն են կուտակվում ձմերուկի մեջ, կարտոֆիլի մեջ, ուտում ենք թարմ, թեկուզ՝ եփած, դարձյալ, նիտրատները համարվում են քաղցկեղածին։ Այս ամեն ինչը անվերահսկողության, մասնագետների պակասի, պարարտանյութերի չափաքանակն առանց հասկանալու օգտագործելու հետևանք է։ Պատահական չէ, որ ժամանակին գիտահետազոտական աշխատանքներ են արվել, թեկնածուականեր են պաշտպանվել այդ չափաքանակների հետ կապված, հիմա գիտեն, թե ինչքան շատ տան, այնքան բերք շատ կստանան, չեն հասկանում, որ վնասում են իրենց երեխային»,-ասում է Ա. Հարությունյանը։

Խնդիրներից մեկն էլ, ըստ նախկին փոխնախարարի, նաև այն է, որ թունաքիմիկատները պատշաճ չեն փորձաքննվում, գրանցումը միայն փաստաթղթավորմամբ է կատարվում՝ «ոչ կոմպետենտ» հանձնաժողովի կողմից։

«Բուսասանիտարիայի մասին» օրենքի համաձայն՝ Հայաստան ներմուծվող, արտադրվող և շրջանառվող թունաքիմիկատները  ագրոքիմիկատները ենթակա են պարտադիր պետական գրանցման։ Գրանցումն իրականացվում է ՍԱՏՄ կողմից՝ գրանցման հանձնաժողովի եզրակացության հիման վրա, որում ընդգրկվում են մասնագետներ տարբեր գերատեսչություններից, գիտական, կրթական կազմակերպություններից։ 

Գրանցման համար պարտադիր է ունենալ թունաբանահիգիենիկ գնահատման եզրակացություն, որը տրամադրում է Առողջապահության նախարարությունը։

Ագրոքիմիկատների լաբորատոր փորձաքննությունն իրականացնում է Էկոնոմիկայի նախարարության՝ «Գյուղատնտեսական ծառայությունների կենտրոն» ՊՈԱԿ-ը, իսկ թունաքիմիկատները փորձաքննվում են ՍԱՏՄ՝ «Հանրապետական անասնաբուժասանիտարական և բուսասանիտարական լաբորատոր ծառայությունների կենտրոն»-ի (ՀԱԲԼԾԿ) կողմից։

Բացի այդ, 2025թ. հունիսի 3-ից ուժի մեջ են մտել «Բուսասանիտարիայի մասին» օրենքի փոփոխությունները, որով հաստատվել են բուսաբուծության ոլորտում աշխատանքի, թունաքիմիկատների և ագրոքիմիկատների հետ աշխատանքի անվտանգության կանոնները։ 

ՀՀ-ում գրանցված և օգտագործման համար թույլատրրված թունաքիմիկատների և ագրոգիմիկատների ցանկը կարելի է տեսնել այստեղ

Նշված խնդիրներին զուգահեռ, թուլացել է վերահսկողությունը, ինչն էլ իր հերթին մեծացնում է վտանգավոր հետևանքները.

«Եթե մինչև 2019թ. իներցիայով մի բան աշխատում էր, կային ոլորտին շատ, թե քիչ տիրապետող մասնագետներ, կար ինչ֊որ կարգ ու կանոն, դրանից հետո վիճակն ավելի վատացել է։ Ես հաստատ համոզված եմ, որ եթե հիմա իրականացվի մոնիթորինգ՝ 2023-2025 թթ., վիճակը շատ ավելի վատ է, որովհետև մենք ոլորտի մարդ ենք, տեսնում ենք` ինչեր են ներկրվում, ոնց է օգտագործվում,-ասում է Ա. Հարությունյանը։- Այգիներ կան, որ {թունաքիմիկատների} կիրառումից հետո անմիջապես չորանում են, և հետո նոր վնասատուներ, նոր հիվանդություններ են «ներմուծվում», որովհետև սերմեր, տնկիներ, տնկանյութ, որ ներկրվում է, պատշաճ ստուգում չի իրականացվում, և կարանտին վնասատուներ, հիվանդություններ են եկել Հայաստան,-ասում է նա՝ նշելով, որ պաշտոնյաների մի մասը հիմնականում կա’մ չեն հասկանում, կա’մ ղեկավարվում են՝ «ինձնից հետո թեկուզ ջրհեղեղ» սկզբունքով։

Արդյունքում, գյուղատնտեսությունը, որը շատ կարևոր ճյուղ է Հայաստանի համար, ներկայումս չունի ոլորտի արդյունավետ քաղաքականություն մշակող։ ՍԱՏՄ-ն էլ, որ պետք է այս մոնիթորինգից հետո հստակ գործողություններ իրականացներ նաև հողի, ներկրված թունաքիմիկատների ու դրանց կիրառման մասով, ոչինչ չի արել։

Ա. Հարությունյանը խորհուրդներ տալ չի ուզսում, սակայն ասում է, որ եթե որևէ մեկը ցանկանում է մեծ այգի հիմնել, անպայման պետք է ներգրավի համապատասխան մասնագետների՝ ագրոնոմներ, բույսերի պաշտպանների և այլն՝ չխնայելով դրա վրա, քանի որ հաճախ մարդիկ վճարում են ամեն ինչի համար, բացի մասնագետներից, և արդյունքում ստացվում է այպսիսի պատկեր։

Աշոտ Հարությունյանի և «Էկոկենտրոնի» սննդի շղթայի ռիսկերի գնահատման կենտրոնի ղեկավար, սննդագետ Դավիթ Պիպոյանի հետ թեմայի շուրջ քննարկումը կարող եք դիտել այստեղ՝

Сообщение Ժամկետանց թունաքիմիկատներ, թերի վերահսկողություն, անկանոն կիրառում. ինչ է պատմում Գյուղատնտեսության նախկին փոխնախարարը появились сначала на anvtangsnund.am.

• Քաղցկեղածին թունաքիմիկատներ միրգ-բանջարեղենում. ինչ է մեր «առողջ» ափսեի մեջ

Մեր բացահայտումը լայն արձագանք գտավ հանրության շրջանում. ինչո՞ւ պետությունը չի վերահսկում սննդի որակը, ո՞վ է պատասխանատու, ի՞նչ ուտել և ի՞նչ անել հիմա։ 

Շատացան հարցեր, որոնց պատասխանը չկար, ու հատկապես՝ պետական պատասխանատու մարմինների անորոշ արձագանքից հետո։

Հետևաբար, խնդիրը հայտնաբերելուց և բարձրաձայնելուց հետո, մենք որոշեցինք նաև լուծումներ գտնել՝ կազմակերպելով քննարկում։ 

Պետական մարմիններն սկզբում համաձայնեցին, ապա, տարբեր պատճառաբանություններով, հրաժարվեցին մասնակցել քննարկմանը՝ ստեղծելով մի շղթա, որտեղ ամեն մեկը պատասխանատվությունը գցում է մյուսի վրա։

Սակայն, բազմաթիվ հարցերի պատասխանն ու լուծումը գտնելու համար, թեման քննարկեցինք «Էկոկենտրոնի» սննդի շղթայի ռիսկերի գնահատման կենտրոնի ղեկավար, սննդագետ Դավիթ Պիպոյանի և ՀՀ Գյուղատնտեսության նախկին փոխնախարար Աշոտ Հարությունյանի հետ։

Քննարկման մանրամասները՝ տեսանյութում

Ֆիլմը կարող եք դիտել այստեղ

.

.

Կարդացեք նաև՝

• «Մեր սերունդները, որ օգտագործում են այս թունաքիմիկատները, հիվանդ մարդիկ են դառնալու». ուռուցքաբան

• Թունաքիմիկատները սննդում․ ինչ հիվանդություններ են առաջացնում, ովքեր են խոցելի, ինչպես նվազեցնել ռիսկերը
• Խախտումների հավանականությունը չի կարող ամբողջությամբ բացառվել. ՍԱՏՄ պատասխանը

Сообщение Թունաքիմիկատներ միրգ-բանջարեղենում. ինչ ուտել, երբ չկա վերահսկողություն появились сначала на anvtangsnund.am.

Վերջերս  նյութ էինք հրապարակել այն մասին, որ տեղական միրգ-բանջարեղենում պետական մոնիթորինգի արդյունքում հայտնաբերվել էին թունաքիմիկատներ, որոնք, ըստ մեր հետազոտության արդյունքների և ռիսկերի վերլուծության, կարող են մեծացնել քաղցկեղի զարգացման հավանականությունը։

Մասնավորապես, վերլուծել էինք 2024թ.ին հրապարակված 2019թ., 2021թ. պետական մոնիթորինգի արդյունքները, ներկայացրել ԳԱԱ «Էկոկենտրոնի» սննդի շղթայի ռիսկերի գնահատման կենտրոն, որպեսզի գիտնականներն ու հետազոտողները հաշվարկեն քաղցկեղի զարգացման իրական ռիսկերը՝ հաշվի առնելով Հայաստանի բնակչության օրական սննդակարգը։ 

• Քաղցկեղածին թունաքիմիկատներ միրգ-բանջարեղենում. ինչ է մեր «առողջ» ափսեի մեջ

Պարզվել էր, որ Հայաստանի բնակչության 20 %–ը  կամ ամեն 5-րդը, մտահոգության շեմում է թունաքիմիկատների տեսանկյունից։

Էլ ի՞նչ հիվանդություններ կարող են առաջացնել թունաքիմիկատները, ովքե՞ր են խոցելի խմբում, ի՞նչն է մեծացնում ռիսկն ու ինչպես դրանք նվազեցնել։ Այս և մի շարք այլ հարցերի մասին զրուցել ենք Երևանի պետական բժշկական համալսարանի դոցենտ, սննդաբան Արմեն Մկրտչյանի հետ։

«Արդեն վաղուց հստակ կորելացիոն կապեր և վերջին 10 տարվա ընթացքում հարյուրավոր հոդվածներ կան, որոնք հաստատում են Պարկինսոնի հիվանդություն և թունաքիմիկատներ, Ալցհայմեր և թունաքիմիկատներ, երեխաների պարագայում՝ կոգնիտիվ զարգացում և թունաքիմիկատներ կապը ,-ասում է Ա. Մկրտչյանը:- Դա երկարատև, քրոնիկ թունավորման հետևանք է, այսինքն՝ ես անընդհատ այդ թունաքիմիկատով բանջարեղենն եմ գնում, անընդհատ դրանով եմ սնվում՝ միկրոքանակներով»։

Բացի այդ, թունաքիմիկատները կարող են ազդել էնդոկրին (հորմոնալ) համակարգի վրա։ Կան հետազոտություններ, որոնք ցույց են տալիս, որ թունաքիմիկատների շարունակական ազդեցության և 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի միջև նույնպես կապ կա։

Ա. Մկրտչյանն նշում է, որ թունաքիմիկատները կարող են ազդեցություն ունենալ նաև վերարտադրողական համակարգի վրա՝ թե’ տղամարդկանց, թե’ կանանց մոտ։  Օրինակ, ըստ որոշ հետազոտությունների, տղամարդկանց դեպքում կարող է նկատվել սերմնահեղուկի ծավալի փոփոխություն, սպերմատոզոիդների շարժունակության անկում, դրանց որակի վատացում։ Կանանց մոտ՝  հղիության ինքնաբուխ ընդհատումներ` վիժումներ, ինչպես նաև՝ բնածին արատներ պտղի մոտ։ Որոշ դեպքերում այդ արատները կարող են լինել կյանքի հետ անհամատեղելի, ինչի հետևանքով հղիությունը կամ ինքնաբերաբար ընդհատվում է, կամ, բժշկական ցուցումով, դադարեցվում։

Թունաքիմիկատները կարող են ազդել նաև վերին շնչուղիների վրա։ Օրինակ, ասթման, ինչպես նաև քրոնիկ բրոնխիտի դեպքերն առավել հաճախ հանդիպում են գյուղատնտեսական ոլորտում աշխատող անձանց մոտ, ովքեր պարբերաբար քիչ քանակությամբ, բայց երկարաժամկետ շնչում են թունաքիմիկատների մնացորդները։

Բայց ամենամեծ ռիսկի խումբն, իհարկե, քաղցկեղի առաջացման ռիսկն է.

«Օրինակ, կապ կա ոչ Հոջկինի լիմֆոմայի հետ, որը, երևի, ամենատարածված 5 օնկոլոգիաներից մեկն է. կա հստակ կապ, նաև լեյկոզների պարագայում- ասում է Ա. Մկրտչյանը: -{Թունաքիմիկատները} կարող են ախտահարել տարբեր օրգաններ, առաջացնել լյարդի, երիկամի ուռուցքներ և այլն. բավականին շատ հետազոտություններ կան, որոնք դրական կորելացիա են տալիս՝ ինչքան ավելի երկար է այդ մարդը շփվել այդ թունաքիմիկատի հետ, օգտագործել այդ մթերքները, այդքան ավելի մեծ է ռիսկը»,-ասում է նա։

Ոչ Հոջկինի լիմֆոմա (ՈՀԼ) լիմֆատիկ համակարգի չարորակ ուռուցք է, որն սկսվում է լիմֆոցիտներից՝ սպիտակ արյան բջիջներից, որոնք պատասխանատու են իմունային համակարգի աշխատանքի համար։ Ի տարբերություն Հոջկինի լիմֆոմայի, ՈՀԼ-ն ունի բազմաթիվ ենթատեսակներ և կարող է զարգանալ ինչպես լիմֆատիկ հանգույցներում, այնպես էլ՝ այլ օրգաններում, ներառյալ՝ փայծաղը, ոսկրածուծը և մարսողական համակարգը։

ՈՀԼ-ի ռիսկի գործոններն են իմունային համակարգի խանգարումները, որոշ վարակներ (օր.՝ Էպշտեյն-Բարի /Epstein-Barr/ վիրուս), գենետիկ նախատրամադրվածությունը, ինչպես նաև՝ շրջակա միջավայրի, թունաքիմիկատների ազդեցությունները։ 

Հիվանդությունների զարգացման տեսանկյունից շատ կարևոր է խոսել թունաքիմիկատների կեսնակուտակման և կենսամագնիսացման մասին, ինչի հետևանքով, ըստ սննդաբանի, ստանում ենք դրանց ավելի մեծ չափաքանակ, քան թվում է։

Կենսակուտակում (bioaccumulation) այն է, երբ վնասակար քիմիական նյութերը ժամանակի ընթացքում կուտակվում են օրգանիզմում, հիմնականում՝ ճարպային հյուսվածքներում կամ օրգաններում, քանի որ օրգանիզմը չի հասցնում դրանք դուրս բերել։

Կենսամագնիսացում (biomagnification) տեղի է ունենում, երբ այդ կուտակված վնասակար նյութերը սննդային շղթայի ընթացքում փոխանցվում են մի օրգանիզմից մյուսին և յուրաքանչյուր հաջորդ օղակում դրանց խտությունն ավելի է բարձրանում։

Օրինակ, թունաքիմիկատը կուտակվել է ջրիմուռում, հետո այն կերել է փոքր ձուկը, նրան՝ մեծ ձուկը, վերջում՝ մարդը։ Եվ հենց մարդն ստանում է այդ նյութի առավելագույն քանակը։

Սա վտանգավոր է հատկապես ճարպալույծ թունաքիմիկատների (նյութեր, որոնք լավ են լուծվում ճարպերում, հեղ.) դեպքում, որոնք կուտակվում են ճարպային հյուսվածքներում. սկզբում դրանք կարող են ոչ մի ազդեցություն չունենալ, բայց, ժամանակի ընթացքում, փոքր դոզաներով կուտակվելով, անցնում են թույլատրելի շեմքը և սկսում ազդել գրեթե բոլոր օրգանների վրա։

Ա. Մկրտչյանն ասում է, որ հաճախ դրանք կուտակվում են լյարդում, երիկամներում, մկաններում, ուղեղում, կարող են հայտնվել կրծքագեղձում և կաթի մեջ՝ վտանգելով հատկապես կրծքով կերակրող մայրերի և նորածինների առողջությունը։ Կարող են ազդել նաև նյարդային համակարգի վրա։

Սննդաբանը նշում է՝ վնասը մեծացնում է նաև այն, որ շատ թունաքիմիկատների դեպքում կիսադուրսբերման պարբերությունը (biological half-life, այն ժամանակահատվածը, որի ընթացքում նյութի կեսը դուրս է գալիս օրգանիզմից կամ քայքայվում է, հեղ.) ավելի փոքր է, քան դրա՝ մեր ստանալու արագությունը, և օրգանիզմը չի հասցնում այն ամբողջությամբ մաքրել մինչև հաջորդ քանակը ստանալը։

Բացի այդ, թունաքիմիկատներն այլ թույների հետ կարող են կուտակային (cumulative)  կամ հավելյալ (additive) ազդեցություն ունենալ, այսինքն՝ ավելի շատ վնասել, քան եթե լինեին առաձին-առանձին.

«Կոպիտ բացատրեմ, օրինակ, ամեն մեկը 10 մմ–ով մեր ճնշումը կբարձրացներ, եթե իրենք իրար հետ են աշխատում, 35-40 մմ–ով կբարձրացնեն մեր ճնշումը, այսինքն՝ ռիսկը շատ ավելի մեծանում է։ Ռիսկը մեծանում է նաև ալկոհոլի հետ. տետրաքլոր մեթանը, եթե ալկոհոլի հետ զուգահեռ է, տոքսիկ էֆեկտը քառակի-հնգակի ավելանում է»,-նշում է սննդաբանը։

Ա. Մկրտչյանն ասում է, որ նույնիսկ եթե միրգ-բանջարեղենը ձեր տնամերձ  հողատարածքից է, միևնույնն է, դուք վստահ չեք կարող լինել, որ «մաքուր» միրգ կամ բանջարեղեն եք ուտում, քանի որ, հնարավոր է, դուք ոռոգում եք այն ջրով, որով քիչ այն արդյունաբերական ծավալներով ցորենի կամ կարտոֆիլի արտադրություն ունեցող մեկն է ջրում, և այդ ջրով թունաքիմիկատների մնացորդները հասնելու են ձեր այգի.

«Ես նման փորձ ունեմ. ելակը ջրել եմ ծորակի ջրով և ոռոգման ջրով, և այնտեղ, որտեղ ոռոգման ջրով եմ ջրել, ծանր մետաղներն ու թունաքիմիկատներն ավելի շատ են եղել. այնպես որ, ոչ մեկ չի կարող վստահ լինել»,-ասում է Ա. Մկրտչյանը։

Ովքեր են ռիսկի խմբում ու ինչպես նվազեցնել վտանգը

Սննդաբանն ասում է, որ թեև այս դեպքում ռիսկի խմբում բոլորն են, սակայն ռիսկը մեծանում է  մի խումբ մարդկանց համար։ Օրինակ, այն երեխաների, որոնք ինտենսիվ աճի և զարգացման փուլում են և շատ են ուտում։ Նույնը վերաբերում է բոլոր նրանց, ովքեր չունեն թունաքիմիկատները վերամշակելու, փոխակերպելու կամ չեզոքացնելու բավարար ունակություն՝ օրինակ, լյարդի կամ երիկամների քրոնիկ հիվանդություններ ունեցողները։ Բարձր ռիսկային խմբում են նաև հղի կանայք և տարեց մարդիկ, որոնց օրգանիզմի պաշտպանական համակարգերը թուլացած են։

Ա. Մկրտչյանն առանձնացնում է նաև գյուղատնտեսության ոլորտում աշխատողներին և հատկապես նրանց, ովքեր չեն տիրապետում անձնական հիգիենայի կանոններին տարբեր տեսակի թունաքիմիկատներ կիրառելիս, չեն կրում դիմակներ, ձեռնոցներ, չեն լվանում ձեռքերը կամ թունքիմիկատներն օգտագործում են սխալ չափաբաժնով։

Արդեն եղած ռիսկերը նվազեցնելու համար սննդաբանը մի պարզ խորհուրդ է տալիս. անպայման լավ լվանալ միրգն ու բանջարեղենը, կարելի նաև՝ փափուկ խոզանակով, եթե նույնիսկ հետո կեղևազրկելու եք. դա որոշակիորեն կնվազեցնի մակերեսային թունքաիմիկատների քանակը.

«Անպայման մաքրեք կեղևը, ինչքան էլ ասեն, որ շատ օգտակար է, ինուլին (օրգանական նյութ, բնական պրեբիոտիկ, հեղ.) կա մեջը, սննդային թելիկներն ավելի շատ են, բայց, ամեն դեպքում, եթե դուք կասկածում եք, չգիտեք՝ որտեղից է, և ռիսկը մեծ է, որ թունաքիմիկատներ կարող են լինել, ապա կեղևազրկեք,-ասում է սննդաբանը։ — Օրինակ, Ամերիկայում, Եվրոպայում խորհուրդ են տալիս նաև քացախ կամ սոդա, օրինակ, քացախը 1:4-ի հարաբերությամբ ջրի մեջ մոտ 15 րոպե թողնել այդ միրգ-բանջարեղենը,  հետո հանել, հոսող ջրով լվանալ ու նոր օգտագործել։ Կամ, եթե շերտերով է, անպայման մաքրել վերևի շերտերը»։

Սակայն, նույնիսկ հաշվի առնելով այս ամենը, սննդաբանն ասում է, որ չի կարելի ասել՝ մի կերեք միրգ-բանջարեղեն, քանի որ պետք է կշեռքի նժարին դնել օգուտը և վնասը.

«Եթե ես պատրաստ եմ մուլտվիտամինային անբավարարություն ունենալ, պետք է ընդհանրապես հրաժարվեմ բանջարեղենից,-ասում է Ա. Մկրտչյանը։- Հետևաբար, այո’, ես շարունակելու եմ ուտել, բայց շարունակելու եմ իմ ասած խորհուրդներով մաքրել ուտելուց առաջ, երբեք չեմ գնա պոկեմ, ձեռքով մաքրեմ և ուտեմ, որովհետև դա օրգանական է և իմ իմացած ինչ֊որ մի ծանոթի բանջարանոցից է։ Եվ, միևնույն ժամանակ, եթե ես առաջ ասում էի՝ թեկուզ 600գ, թեկուզ 800գ օրական կերեք, հիմա ես շատ ավելի զգույշ եմ և ասում եմ` 400-500 գրամ, մինչև 400 գրամը լրիվ բավարար է»,-ասում է սննդաբանը։

Եզրափակելով Ա. Մկրտչյանն ասում է, որ թունաքիմիկատ ամեն տեղ էլ օգտագործում են, ամենաշատը՝ Չինաստնում, ԱՄՆ-ում, Արգենտինայում, այլ հարց է, թե ինչպես է դրա կիրառումը վերահսկվում Հայաստանում.

«Համապատասխան կառույցներին պետք է դիմել այդ հարցով»,-ասում է նա։

Сообщение Թունաքիմիկատները սննդում․ ինչ հիվանդություններ են առաջացնում, ովքեր են խոցելի, ինչպես նվազեցնել ռիսկերը появились сначала на anvtangsnund.am.

Վերջերս  նյութ էինք հրապարակել այն մասին, որ տեղական միրգ-բանջարեղենում պետական մոնիթորինգի արդյունքում հայտնաբերվել էին թունաքիմիկատներ, որոնք, ըստ մեր հետազոտության արդյունքների և ռիսկերի վերլուծության, կարող են մեծացնել քաղցկեղի զարգացման հավանականությունը։

Մասնավորապես, վերլուծել էինք 2024թ.ին հրապարակված 2019թ., 2021թ. պետական մոնիթորինգի արդյունքները, ներկայացրել ԳԱԱ «Էկոկենտրոնի» սննդի շղթայի ռիսկերի գնահատման կենտրոն, որպեսզի գիտնականներն ու հետազոտողները հաշվարկեն քաղցկեղի զարգացման իրական ռիսկերը՝ հաշվի առնելով Հայաստանի բնակչության օրական սննդակարգը։ 

• Քաղցկեղածին թունաքիմիկատներ միրգ-բանջարեղենում. ինչ է մեր «առողջ» ափսեի մեջ

  
  

Պարզվել էր, որ Հայաստանի բնակչության 20 %–ը  կամ ամեն 5-րդը, մտահոգության շեմում է թունաքիմիկատների տեսանկյունից։

Թեմայի շուրջ մենք զրուցել ենք ՀՀ Առողջապահության նախարարության ուռուցքաբանության գծով խորհրդատու, «Էրեբունի» ԲԿ ուռուցքաբանական բաժնի փոխտնօրեն, բ.գ.թ., ուռուցքաբան Հայկուհի Գյոքչյանի հետ, ով պարզաբանել է՝ ինչ դեր ունի սնունդը հիվանդությունների և մասնավորապես, քաղցկեղի զարգացման մեջ։

Առողջապահության ազգային ինստիտուտի՝ 2024թ. հրապարակած վերջին տվյալների համաձայն (ամփոփված են 2023թ. տվյալները, հեղ.)՝ Հայաստանում քաղցկեղ ունի մոտ 63 000 մարդ, այսինքն՝ ամեն 47-րդը։ Մահերի պատճառների թվում քաղցկեղը 2-րդ տեղում է (ընդհանուր մահերի 20% հենց քաղցկեղից է, հեղ.)։

5 տարում Հայաստանում քաղցկեղի տարածվածությունն ավելացել է 45%-ով. համեմատության համար, 2019թ-ին Հայաստանում քաղցկեղ ուներ ամեն 68-րդը։

Քաղցկեղի դեպքերն ամենաշատը Երևանում են. վերջին տվյալներով՝ Երևանի ամեն 42-րդ բնակիչ քաղցկեղ ունի։

Հաջորդը Լոռու մարզն է. քաղցկեղ ունի ամեն 44-րդը։ Ամենաքիչը դեպքերն Արմավիրի մարզում են. քաղցկեղ ունի մարզի ամեն 58-րդ բնակիչը։ Արմավիրի հաջորդում է Արագածոտնը. քաղցկեղ ունի մարզի ամեն 56-րդ բնակիչը։

Տոկոսային շատ քիչ տարբերությամբ՝ քաղցկեղ ավելի շատ հայտնաբերվում է կանանց մոտ։ Օրինակ, 2023թ.ին արձանագրված քաղցկեղի 8327 դեպքից 55,7%-ը կանանց մոտ է, 44,3%-ը՝ տղամարդկանց։

Թեև թե’ կանանց, թե’ տղամարդկանց մոտ դեպքերն ամենաշատը գրանցվել են 60-ից բարձր տարիքում, սակայն կանանց մոտ նկատվում է քաղցկեղի երիտասարդացում, մասնավորապես՝ 25-45 տարեկան կանանց շրջանում։ Օրինակ, 25-54 տարեկան կանանց մոտ քաղցկեղի դեպքերը մոտ 2 անգամ ավելի շատ են, քան նույն տարիքային խմբի տղամարդկանց մոտ։

«Մենք այն ենք, ինչ մենք ուտում ենք»,-առաջին միտքն էր, որ ասաց Հայկուհի Գյոքչյանը` լսելով մեր հետազոտության թեման։ Նա ընդգծում է՝ սնունդը շատ կարևոր գործոն է ոչ միայն քաղցկեղի, այլև մնացած բոլոր հիվանդությունների զարգացման մեջ, իսկ սննդի և քաղցկեղի կապը մի ամբողջական շղթա է.

«Ապացուցված է, որ ճարպակալումը, նյութափոխանակության խանգարումները, չափից դուրս շատ շաքարի և ածխաջրերի օգտագործումը բերում են կրծքագեղձի, էնդոմետրիալ քաղցկեղի, շագանակագեղձի և կոլոռեկտալ քաղցկեղի զարգացմանը»,-ասում է նա։

Ուռուցքաբանը նշում է, որ  այն ընտանիքները, որոնք շատ են օգտագործում կարմիր միս, նրանք առավել  հաճախ են հիվանդանում կոլոռեկտալ քաղցկեղով (հաստ աղու քաղցկեղ, ուղիղ աղու քաղցկեղ, աղիների քաղցկեղ, հեղ.). մինչդեռ եթե հայկական ընտանիքներում միս կամ մսով ճաշ չկա, ուրեմն ընտանիքը սոված է.

«Պետք է այդ միֆը հանել, որովհետև սպիտակուցների աղբյուր կարող են լինել բազմաթիվ այլ մթերքներ, իսկ կարմիր միսը մենք ընդհանրապես խորհուրդ ենք տալիս օգտագործել շաբաթվա մեջ 2-3 անգամ, ընդամենը 400-500 գրամ»,-նշում է Հ. Գյոքչյանը։

Խոսելով ածխաջրերի չարաշահման մասին՝ ուռուցքաբանն ասում է, որ մասնավորապես, 50 և բարձր տարիքի կանանց մոտ ածխաջրերով սննդի չարաշահումը հաճախ հանգեցնում է ճարպակալմանը և էստրոգենի ավելցուկին (կանացի հորմոն, հեղ.), ինչն էլ մեծացնում է կրծքագեղձի քաղցկեղի առաջացման հավանականությունը։

Հ. Գյոքչյանը նշում է, որ վերջին տարիներին շատացել են վահանձև գեղձի քաղցկեղի դեպքերը, ինչը, ըստ ուռուցքաբանի, պայմանավորված է նաև թունաքիմիկատներ պարունակող սննդի կիրառմամբ և օդի աղտոտվածությամբ, այլ ոչ միայն Հայաստանում եղած յոդի դեֆիցիտով։

Հետևաբար,  թունքիմիկատներով, նիտրատներով և նիտրիտներով միրգ և բանջարեղենի երկարատև կիրառումը մեծացնում է քաղցկեղի առաջացման ռիսկը, պարզապես, ուռուցքաբանի խոսքով, հետևանքներն անմիջապես չեն երևում, քանի որ այն կուտակային է.

«Մարդը տարիներ շարունակ պետք է անընդհատ օգտագործի, որ այդ քաղցկեղածին նյութերի քանակն այնքան բարձրանա օրգանիզմում, որ {քաղցկեղ} առաջացնի,-ասում է նա -Մենք ունենք սննդակարգի ուղեցույց մեր պացիենտների համար, որտեղ գրում ենք` ինչն է կարելի և ինչը խորհուրդ չի տրվում, կամ ինչ քանակով օգտագործել, որպեսզի սնուցումը ճիշտ կազմակերպվի, ինչն էլ կնպաստի հիվանդության կա’մ չառաջացմանը, կա’մ առաջանալու դեպքում՝ հնարավորինս ավելի ճիշտ բուժմանը»,-ասում է ուռուցքաբանը։

Սննդակարգի առումով՝ ուռուցքաբանը խորհուրդ է տալիս ուտել միայն սեզոնային մրգեր և «վախենալ շատ գեղեցիկներից», բացի այդ, լավ լվանալ և, հնարավորության դեպքում, կեղևազրկել միրգն ու բանջարեղենը, քանի որ  հիմնականում «թունավոր նյութերը» կուտակվում են կեղևի մեջ.

Հ. Գյոքչյանն ընդգծում է՝ շատ կարևոր է, որ այս ուսումնասիրությամբ կարողանանք Կառավարությանը ցույց տալ, որ անհրաժեշտ է պարտադիր նորմեր սահմանել, որ «այդ թունաքիմիկատները մեզ մոտ էլ պատշաճ ստուգվեն», ինչպես, օրինակ, արվում է եվրոպական երկրներում.

«Մեր սերունդները, որոնք օգտագործում են այս թունաքիմիկատները, ապագայում հիվանդ մարդիկ են դառնալու։ Այսինքն՝ սա տարիների երկար գործընթաց է, մինչև հիվանդությունը զարգանում է, բայց մենք կունենանք հիվանդ սերունդ, դրա համար պետք է մենք այսօրվանից այդ ամենը ճիշտ կարգավորենք»,-ասում է նա՝ ընդգծելով, որ բժիշկներն ինչքան էլ այսքանն ասեն, կարևոր է, որ լինի վերահսկողություն պետական մակարդակով.

«Կան բաներ, որոնք տանը մենք միշտ կատարում ենք, որպեսզի հնարավորինս իջեցնենք ռիսկը, բայց, իհարկե, գաղափարը ոչ թե այն է, որ ամեն մեկն իր տանը կեղևազրկի կամ սոդայով լվանա, այլ որ դա լինի կառավարական մակարդակով, որպեսզի թույլ չտա, որ մենք ուտենք պեստիցիդներով, նիտրատներով, նիտրիտներով հագեցված սնունդ, և հետագայում մեր սերունդները լինեն հիվանդ, այ սա է մեր ամենակարևոր մեսիջը»,-եզրափակում է նա։

Сообщение «Մեր սերունդները, որ օգտագործում են այս թունաքիմիկատները, հիվանդ մարդիկ են դառնալու». ուռուցքաբան появились сначала на anvtangsnund.am.

Պատկերացրեք, որ ամեն օր շուկայից գնելով ամենաթարմ միրգն ու բանջարեղենը, դուք կարծում եք, թե հոգ եք տանում ձեր, ձեր ընտանիքի և ձեր երեխաների առողջության մասին։ Իսկ ի՞նչ կլինի, եթե իմանաք, որ դրանով դուք մեծացնում եք քաղցկեղի և մի շարք այլ հիվանդությունների զարգացման հավանականությունը։

-Ինչպե՞ս,-կասեք դուք,-անհավատալի է։

Մենք էլ այդպես կասեինք մինչև 2024թ.-ին Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմնի հրապարակած պետական մոնիթորինգի արդյունքները տեսնելը, ըստ որի՝ լայն սպառում ունեցող տեղական միրգ-բանջարեղենում հայտնաբերվել էին քաղցկեղածին թունաքիմիկատների անթույլատրելի քանակներ։ 

Քլորպիրիֆոս, բիֆենտրին, դիմետոատ, ցինեբ և տասնյակ այլ դժվար հիշվող անուններն այն թունաքիմիկատներն են, որոնք, պարզվում է, մենք կերել ենք այս տարիների ընթացքում խնձորի, ծիրանի, խաղողի, վարունգի, լոլիկի, կարտոֆիլի, ձմերուկի հետ։

Սրան զուգահեռ, վերջին տարիներին Հայաստանում քաղցկեղի տարածվածությունը 45%-ով ավելացել է. բժիշկները փաստում են՝ սննդի որակի և քաղցկեղի միջև կապ կա, գենետիկներն էլ հաստատում՝ սնունդն ազդում է գեների, այսինքն նաև՝ հետագա սերունդերի առողջության և կյանքի որակի վրա։

Հետևաբար, մենք որոշեցինք ոչ միայն մանրամասն ուսումնասիրել այդ մոնիթորինգների արդյունքները, այլև՝ գիտական կենտրոնի հետ համատեղ հաշվարկել իրական ռիսկերը՝ հաշվի առնելով Հայաստանի բնակչության օրական սննդակարգը՝ հասկանալու՝ ինչպես է սնունդն ազդում քաղցկեղի զարգացման վրա։ 

Ինչպե՞ս են մշակվում դաշտերը, ո՞ր թունաքիմիկատներն են ամենաշատն օգտագործվում, և արդյոք դրանք ճիշտ են կիրառվում, ի՞նչ են մինչ օրս արել և անում պատասխանատու պետական մարմինները, և, վերջապես, ի՞նչ է իրականում հայտնվում մեր «առողջ» ափսեի մեջ։

Ամիսներ տևած այս հետազոտությամբ՝ գտանք այս և մի շարք այլ հարցերի պատասխանները։

«Պեստիցիդների մնացորդային քանակները վտանգավոր են մարդու կյանքի և առողջության համար». ՍԱՏՄ

2024թ. փետրվարի 26-ին Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմինը հայտարարություն էր տարածել՝ հրապարակելով 2019թ.-ին և 2021թ.-ին իրականցված պետական մոնիթորգինգի արդյունքները, ըստ որի՝ տեղական միրգ-բանջարեղենում հայտնաբերվել էին «պեստիցիդների {թունաքիմիկատների} մնացորդային նյութերի սահմանային թույլատրելի քանակության գերազանցման դեպքեր»։

“Թունաքիմիկատները (պեստիցիդներ), ժամանակակից գյուղատնտեսության անբաժանելի մասն են. դրանք քիմիական կամ կենսաբանական միացություններ են, որոնք ոչնչացնում են վնասատուներին, պայքարում հիվանդությունների և մոլախոտերի դեմ, ավելացնում բերքատվությունը։

ՄԱԿ Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության (ՊԳԿ) գնահատմամբ՝ վնասատուներն ու հիվանդությունները տարեկան նվազեցնում են բերքը 20-40%-ով։

Հաշվարկված է, որ թունաքիմիկատները 30-70%-ով ավելացնում են մրգերի, բանջարեղենի, հատիկեղենի բերքատվությունը։

• Թունաքիմիկատների հիմնական տեսակներն են՝
• Միջատասպաններ (ինսեկտիցիդներ)՝ վնասատու միջատների դեմ
• Սնկասպաններ (ֆունգիցիդներ)՝ սնկային հիվանդությունների դեմ
• Խոտասպաններ (հերբիցիդներ)՝ մոլախոտերի դեմ
• Բակտերիասպաններ (բակտերիցիդներ)
• Կրծողասպաններ (ռոդենտիցիդներ)՝ սահմանափակ կիրառմամբ

2019թ-ին փորձաքննվել էր 17 տեսակի միրգ-բանջարեղեն, 2021թ-ին՝ 13, որոնց մի մասում հայտնաբերվել էին տարբեր թունաիքիմիկատների գերազանցումներ։

«Առավել խնդրահարույց է եղել խաղողը, որի նմուշներում, ազդող նյութերի պարունակության նկատմամբ փորձաքննությունների արդյունքում, արձանագրվել է շեղման 24 դեպք։

Մյուսը խնձորն է, որի նմուշներում արձանագրվել է շեղման 15 դեպք, ինպես նաև՝ սալորը, որի բոլոր նմուշներում արձանագրվել են շեղումներ թիրախային բոլոր ցուցանիշներից»,- հայտնել էին ՍԱՏՄ-ից։

ՍԱՏՄ-ն իր հաղորդագրության մեջ նշել էր, որ սա ֆերմերների և հողօգտագործողների կողմից վարվող ոչ ճիշտ գյուղատնտեսության հետևանք է՝ հորդորելով ճիշտ, տեղին և ժամանակին կիրառել թունաքիմիկատները։ 

ՍԱՏՄ-ն նաև հայտնել էր, որ տեսչական մարմնի մասնագետները պատրաստ են խորհրդատվություն և մասնագիտական աջակցություն տրամադրել.

«Անհրաժեշտ է գիտակցել, որ պեստիցիդների սխալ կիրառման դեպքում բուսական ծագման սննդամթերքում մնացորդային նյութերի քանակները կարող են գերազանցել թույլատրելի շեմը՝ այն դարձնելով մարդու կյանքի և առողջության համար վտանգավոր»,- եզրափակել էր ՍԱՏՄ-ն։

Ի՞նչ մնացորդային նյութեր էին դրանք, ո՞ր մրգերում և բանջարեղեններում էին հայտնաբերվել, որքա՞ն են գերազանցել թույլատրելի շեմն ու արդյո՞ք դա իսկապես վտանգավոր է մեր՝ սպառողներիս «կյանքի և առողջության համար»։ Ի վերջո, ինչու՞ է պետական վերահսկող մարմինն այս ամենի մասին հայտնում 3 և 5 տարի ուշացումով, երբ նշված մթերքը վաղուց արդեն սպառվել է։

Այս հարցերի պատասխանը, ՍԱՏՄ-ն, ցավոք, չէր տվել հաղորդագրության մեջ։ 

Բիֆենտրին՝ խաղողի բոլոր նմուշներում, դիմետոատ՝ խնձորի ամեն 3-րդ նմուշում. մոնիթորինգի իրական պատկերը

Այս հաղորդագրությունից հետո մենք դիմեցինք ՍԱՏՄ՝ խնդրելով տրամադրել 2 մոնիթորինգների արդյունքները, փորձաքննված միրգ-բանջարեղենի  ցանկը, նմուշների թիվն ու հայտնաբերված թունաքիմիկատների մնացորդային քանակները։  

Ընդհանուր առմամբ՝ 2019թ. և 2021թ.ին իրականացված մոնիթորինգների ժամանակ փորձաքննել էր 340 նմուշ։

2019թ-ին խախտումներ չեն հայտնաբերվել միայն ծիրանի, նռան և հնդկաձավարի նմուշներում։ 2021թ-ին պատկերը վատացել է. փորձաքննված բոլոր տեսակի նմուշներում հայտնաբերվել են թունաքիմիկատների մնացորդային քանակների գերազանցումներ։ 

2 մոնիթորինգների ընթացքում փորձաքննվել էր 30-ից ավելի թունաքիմիկատ տարբեր նմուշներում։ Հերթով դրանք չթվարկելու համար՝ ներկայացնում ենք միայն առավել հաճախ հայտնաբերված թունաքիմիկատներն ու առավել խնդրահայրույց միրգ-բանջարեղենը 

Օրինակ, 2019թ. փորձաքննված խաղողի բոլոր՝ 15 նմուշներում հայտնաբերվել է բիֆենտրին

«Բիֆենտրինը միջատասպան թունաքիմիկատ է, արգելված՝ ԵՄ երկրներում։ ԱՄՆ Շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործակալությունը (U.S. Environmental Protection Agency (EPA)) բիֆենտրինը դասակարգել է՝ որպես C կարգի հնարավոր քաղցկեղածին նյութ. այս գնահատականը հիմնված է մկների մոտ միզապարկի ուռուցքների, արու մկների մոտ՝ լյարդի ադենոմայի և ադենոկարցինոմայի, ինչպես նաև՝ որոշ էգ մկների մոտ թոքերի բրոնխոալվեոլային ադենոմաների և ադենոկարցինոմաների աճի մակարդակի վրա.  EPA 2011թ. հաշվետվության մեջ նշում է, որ բիֆենտրինի՝ կենդանիների վրա որոշ փորձերում կարող է նկատվել քաղցկեղածին ակտիվություն (հատկապես լյարդի բջիջներում և միզապարկում). մարդկանց վրա ռիսկը համարվում է դեռևս ցածր։

Բիֆենտրինը մուտագեն հատկություններ է ցուցաբերել նաև մկների լիմֆոմայի փորձարկման ժամանակ։ 

Մտահոգիչ քանակությամբ բիֆենտրին է հայտնաբերվել նաև սալորի 7 նմուշներից 6-ում, ինչպես նաև՝ ձմերուկի ամեն 2-րդ նմուշում (ինչքան թիվը փոքր է, այնքան՝ վատ է, հեղ.)։ 

Բացի այդ, 2019-ի մոնիթորինգի արդյունքում սալորի գրեթե բոլոր նմուշներում (ամեն 1.4, հեղ.), ինչպես նաև՝ խնձորի ամեն 3-րդ, լոբու ամեն 5-րդ նմուշներում հայտնաբերվել է դիմետոատ։

Դիմետոատը ֆոսֆորօրգանական թունաքմիկատ է. որն արգելված է ԵՄ երկրներում, ԱՄՆ-ում և Կանադայում։  ԵԱՏՄ երկրներում, Չինաստանում, Հնդկաստանում ու մի շարք այլ զարգացող երկրներում արգելված չէ, սակայն՝ թույլատրելի առավելագույն մակարդակների խիստ վերահսկողությամբ։

Դիմետոատը չունի հստակ միջազգային դասակարգում՝ որպես քաղցկեղածին, սակայն կան մի շարք հետազոտություններ, որոնք փաստում են դիմետոատի ու քաղցկեղի, մասնավորապես, ոչ Հոջկինի լիմֆոմայի և լեյկեմիայի առաջացման կապի մասին։

Բացի այդ, դիմետոատը կարող է նաև վնասել ԴՆԹ-ն։

2019թ. և 2021թ. մոնիթորինգների արդյունքում ամենաշատ հայտնաբերված թունաքիմիկատը (հետևաբար, Հայաստանում գյուղատնտեսության մեջ շատ կիրառովող ) եղել է քլորպիրիֆոսը. այն հայտնաբերվել է, օրինակ, դեղձի և վարունգի, սեխի ամեն 3-րդ նմուշում, ոլոռի ամեն 2-րդ, լոբու ամեն 4-րդ նմուշում։

Քլորպիրիֆոս — նույնպես ֆոսֆորօրգանական թունաքիմիկատ է, շուկայում հայտնվել է 1960-ականներին։ Ունի ազդեցության լայն շրջանակ, սպասման համեմատաբար կարճ ժամկետ, պահպանում է բույսը վնասատուներից անգամ կիրառումից շաբաթներ անց, ինչի շնորհիվ առաջատար դիրքեր է գրավել շուկայում։ Սա բույսերի պաշտպանության տեսակետից արդյունավետ է, սակայն սննդամթերքի անվտանգության առումով՝ կարող է մտահոգություններ առաջացնել։

Եվրոպական քիմիական գործակալությունը (European Chemicals Agency,  ECHA) քլորպիրիֆոսը դասակարգել է` որպես վնասակարության 2-րդ դասի նյութ, ինչի հիման վրա ԵՄ-ն արգելել է դրա կիրառումը։ 

ԵԱՏՄ-ում և զարգացող երկրներում քլորպիրիֆոսը դեռ կիրառվում է՝ մնացորդային քանակների խիստ վերահսկողությամբ, մինչդեռ Կանադան, ԱՄՆ-ն և եվրոպական երկրները այն ամբողջությամբ արգելել են։

Թեև քլորպիրիֆոսը հստակ դասակարգված չէ, որպես քաղցկեղածին, բայց կան առանձին հետազոտություններ, որոնք վկայում են, որ կապ կա դրա և թոքերի քաղցկեղի ռիսկի բարձրացման միջև . քլորպիրիֆոս առավել հաճախ օգտագործողների մոտ թոքերի քաղցկեղի հարաբերական ռիսկը գրեթե կրկնակի բարձր է եղել՝ համեմատած չօգտագործողների հետ։

2021-ին, ինչպես արդեն նշել ենք, պատկերն ավելի է վատացել։ Օրինակ,  փորձաքննվել է 10 թունաքիմիկատ խնձորի 18 նմուշում, և դրանցից 8-ը հայտնաբերվել է։ Կամ, խնձորի ամեն 3-րդ նմուշում հայտնաբերվել է քլորպիրիֆոս, ամեն 5-րդում՝ պրոպարգիտ,  ամեն 6-րդում՝ դիմետոատ։ Բացի այդ, 2021-ին խնձորի նմուշներում հայտնաբերվել է՝ մալաթիոն, ցինեբ, տրիֆլօքսիստրոբին, իմիդակլոպրիդ և թիամեթօքսամ։,

Լոլիկի 13 նմուշում նույնպես փորձաքննվել է 10 թունաքիմիկատ, որից 8-ը հայտնաբերվել է. քլորպիրիֆոս և ազոքսիստրոբին՝ ամեն 4-րդ, ցինեբ, իմիդակլոպրիդ և  լամբդա ցիհալոտրին՝ ամեն 7-րդ նմուշներում։ Բացի այդ, հայտնաբերվել են նաև պենկոնազոլ, դելտամետրին և տրիադիմեֆոն։ 

Պատկերը վատ է եղել նաև տաքդեղի դեպքում. փորձաքննվել է 10 տեսակի թունաքիմիկատ 6 նմուշում, որից 6-ը հայտնաբերվել է. մասնավորապես, քլորպիրիֆոս և պրոպարգիտ ամեն 2-րդ նմուշում, իմիդակլոպրիդ և տրիադիմեֆոն ամեն 3-րդ նմուշում և ֆենվալերատ և ֆոսալոն՝ 1-ական նմուշներում։

Նույն պատկերը սբմուկի դեպքում է. 10 տեսակի թունաքիմիկատից 6-ը հայտնաբերվել են փորձաքննված 7 նմուշում։ Մասնավորապես, ազոքսիստրոբին, քլորպիրիֆոս և ֆենվալերատ ամեն 4-րդ նմուշում, ինչպես նաև մեկական նմուշներում՝ իմիդակլոպրիդ, տրիադիմեֆոն և ցինեբ։ 

2021-ին քլորպիրիֆոս հայտնաբերվել է տաքդեղի ամեն 2-րդ, վարունգի և դեղձի ամեն 3-րդ, ձմերուկի, սեխի և սմբուկի՝ ամեն 4-րդ, կարտոֆիլի և ծիրանի ամեն 5-րդ նմուշում, խաղողի՝ ամեն 6-րդ նմուշում։ 

Դիմետոատ՝ խաղողի ամեն 3-րդ, սալորի ամեն 5-րդ նմուշներում. հարկ է նշել, որ 2021թ.ին դիմեոտատը պարզապես քիչ է փորձաքննվել։ Սա ևս շատ կարևոր հանգամանք է, քանի որ շատ միրգ-բանջարեղեններում մի շարք թունաքիմիկատներ ոչ թե չեն հայտնաբերվել, այլ պարզապես չեն փորձաքննվել։

Ամփոփելով՝ փորձաքննված 34 թունաքիմիկատներից առնվազն 20-ը կամ 60%-հայտնաբերվել է առնվազն 1 նմուշում։ Արդարության համար պետք է ասել, որ մի շարք թունաքիմիկատներ տարբեր նմուշներում ոչ թե չեն հայտնաբերվել, այլ պարզապես չեն փորձաքննվել։

Հայտնաբերված 4 թունաքիմիկատ դասակարգված է IARC-ի կողմից

Վերևում արդեն նշեցինք, որ կան հետազոտություններ, որոնք ցույց են տալիս, որ որոշ թունաքիմիկատներ կարող են մեծացնել տարբեր տեսակի քաղցկեղների առաջացման հավանականությունը, սակայն դրանցից ոչ բոլորն են դասակարգված՝ որպես քաղցկեղածին։ 

Օրինակ, փորձաքննված 34 տեսակի թունաքիմիկատներից միայն  4-ն են դասակարգված միջազգային ամենահեղինակավոր կազմակերպություններից մեկի՝ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (World Health Organization, WHO) Քաղցկեղի հետազոտությունների միջազգային գործակալության  (International Agency for Research on Cancer (IARC)) կողմից։

Դրանք են մալաթիոնը դելտամետրինը, ցինեբը և ֆենվալերատը։ 2021թթ.ին իրականացրած մոնիթորինգի արդյունքում հայտնաբերվել է մալաթիոնը . հավանական քացկեղածին է՝ 2A խմբից (հավանական քաղցկեղածին (probably carcinogenic to humans)) և հայտնաբերվել է 2021թ.ին ծիրանի և խնձորի նմուշներում (մնացածներում մալաթիոն ուղղակի չի փորձաքննվել)։

Դելտամետրինը (հայտնաբերվել է լոլիկում), ցինեբը (լոլիկում, խնձորում, սմբուկում) և ֆենվալերատը (սմբուկում, տաքդեղում) 3-րդ խմբի քաղցկեղածին թունաքիմիկատներ են (դասակարգված չեն (not classifiable), քանի որ դեռևս չկան բավարար ապացույցներ, սակայն վտանգավոր են)։

Այս բոլոր տվյալները վերլուծելուց հետո անհրաժեշտ էր ի վերջո հասկանալ՝ արդյոք այդ թունաքիմիկատներն իսկապես կարող են մեծացնել քաղցկեղի զարգացման հավանականությունը։

Հետևաբար, այս տվյալներով դիմեցինք ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի «Էկոլոգանոոսֆերային հետազոտությունների կենտրոն» (այսուհետ՝ «Էկոկենտրոն», հեղ.), որպեսզի իրական հաշվարկներ կատարվեն՝ հաշվի առնելով Երևանում և մարզերում մարդկանց օրական սննդակարգն ու նշված մթերքների սպառումը։

Սակայն, մինչև այդ, եկեք հասկանաք՝ ինչ պատկեր է Հայաստանում քաղցկեղի դեպքերի և տարածվածության մասով։

Հայաստանում ամեն 47-րդ մարդ քաղցկեղ ունի. 5 տարում հիվանդության տարածվածությունն աճել է 45%-ով

Առողջապահության ազգային ինստիտուտի՝ 2024թ. հրապարակած վերջին տվյալների համաձայն (ամփոփված են 2023թ. տվյալները, հեղ.)՝ Հայաստանում քաղցկեղ ունի մոտ 63 000 մարդ, այսինքն՝ ամեն 47-րդը։ Մահերի պատճառների թվում քաղցկեղը 2-րդ տեղում է (ընդհանուր մահերի 20% հենց քաղցկեղից է, հեղ.)։

5 տարում Հայաստանում քաղցկեղի տարածվածությունն ավելացել է 45%-ով. համեմատության համար, 2019թ-ին Հայաստանում քաղցկեղ ուներ ամեն 68-րդը։

Քաղցկեղի դեպքերն ամենաշատը Երևանում են. վերջին տվյալներով՝ Երևանի ամեն 42-րդ բնակիչ քաղցկեղ ունի։

Հաջորդը Լոռու մարզն է. քաղցկեղ ունի ամեն 44-րդը։ Ամենաքիչը դեպքերն Արմավիրի մարզում են. քաղցկեղ ունի մարզի ամեն 58-րդ բնակիչը։ Արմավիրի հաջորդում է Արագածոտնը. քաղցկեղ ունի մարզի ամեն 56-րդ բնակիչը։

Տոկոսային շատ քիչ տարբերությամբ՝ քաղցկեղ ավելի շատ հայտնաբերվում է կանանց մոտ։ Օրինակ, 2023թ.ին արձանագրված քաղցկեղի 8327 դեպքից 55,7%-ը կանանց մոտ է, 44,3%-ը՝ տղամարդկանց։

Թեև թե’ կանանց, թե’ տղամարդկանց մոտ դեպքերն ամենաշատը գրանցվել են 60-ից բարձր տարիքում, սակայն կանանց մոտ նկատվում է քաղցկեղի երիտասարդացում, մասնավորապես՝ 25-45 տարեկան կանանց շրջանում։ Օրինակ, 25-54 տարեկան կանանց մոտ քաղցկեղի դեպքերը մոտ 2 անգամ ավելի շատ են, քան նույն տարիքային խմբի տղամարդկանց մոտ։

Կամ 25-44 տարեկան կանանց մոտ արձանագրվել է քաղցկեղի 705 դեպք, նույն տարիքի տղամարդկանց մոտ՝ 208` 3 անգամ ցածր։ Այսինքն՝ 2023-ին կանանց մոտ արձանագրված քաղցկեղի դեպքերի ⅓ կամ 30%-ը բաժին է հասնում 25-54 տարեկան կանանց, տղամարդկանց մոտ՝ 24%-ին։

Կանանց մոտ ամենատարածվածը կրծքագեղձի քաղցկեղն է (դեպքերի 33%-ը, հեղ.), ամենաշատը հանդիպում է Երևանում, որին հաջորդում է Լոռին, ապա՝ Տավուշը։

Տղամարդկանց մոտ ամենատարածվածը շնչափողի, բրոնխների և թոքի (դեպքերի 21%) քաղցկեղն է. ամենաշատը հանդիպում է Շիրակի մարզում, որին հաջորդում է Երևանը, հետո՝ Լոռին։ Ընդհանուր առմամբ՝ շնչափողի, բրոնխների և թոքի քաղցկեղը տղամարդկանց մոտ 6 անգամ ավելի շատ է հանդիպում, քան կանանց։

Իսկ ստամոքսի, հաստ աղու և լյարդի քաղցկեղները, համեմատաբար, հավասար են տարածված թե’ կանանց, թե’ տղամարդկանց մոտ։ Ամենաքիչը թե’ կանանց, թե’ տղամադրկանց մոտ հանդիպում է լյարդի և ներլյարդային լեղուղիների քաղցկեղը։

Չարորակ լիմֆոմաները, որը, ըստ որոշ հետազոտությունների, ուղղակիորեն կարող են կապ ունենալ թունաքիմիկատների մնացորդային քանակների հետ, ամենաշատը հանդիպում է Վայոց Ձորում, հետո՝ Շիրակում և Լոռիում։

Ռիսկերի հաշվարկն ու Հայաստանի կարևոր առանձնահատկությունները

Էպիգենետիկայում, որն ուսումնասիրում է, թե ինչպես են արտաքին գործոնները՝ սնունդը, ֆիզիկական ակտիվությունը, սթրեսը և այլն ազդում մարդու գեների վրա, կան հետազոտություններ, որոնք փաստում են, որ թունաքիմիկատներ պարունակող սնունդը կարող  է ազդել այն գեների ակտիվացման վրա, որոնք նպաստում են քաղցկեղի զարգացմանը։

Հետևաբար, շատ կարևոր էր այս մոնիթորինգներից հետո հասկանալ՝  տեղական միրգ-բանջարեղենի սպառումը մեծացնու՞մ է քաղցկեղի զարգացման հավանականությունը։ 

Հարցին պատասխանելու համար, ԳԱԱ «Էկոկենտրոնը» գիտնականներն ու հետազոտողները ոչ միայն առանձին-առանձին ուսումնասիրել և վերլուծել են 2019թ, 2021թ.-ի մոնիթորինգի արդյունքներով մրգերում ու բանջարեղենում հայտնաբերված թունաքիմիկատները, այլև հաշվի են առել դրանց համակցված ազդեցությունը մարդու առողջության վրա՝ հենց քաղցկեղի առաջացման տեսանկյունից։

Հաշվարկներն իրականացվել են 24- ժամյա տվյալների բազայի հիման վրա՝ հաշվի առնելով տեղական տարբեր առանձնահատկություններ, ինչպես օրինակ, դրանց սեզոնայնությունը (Հայաստանի համար կարևոր ցուցանիշ է, քանի որ ամառվա ամիսներին մարդիկ օգտագործում են միրգ-բանջարեղենի այլ տեսականի, ձմեռային ամիսներին՝ այլ, և, համեմատաբար, ձմռանն ավելի քիչ է սպառումը, ամռանը՝ շատ), ու, ամենակարևորը, միանգամյա օգտագործման չափաբաժինը։

Ձմերուկի օրինակով պարզ է դառնում, թե որքան կարևոր է հաշվի առնել այս ցուցանիշները։ Օրինակ, Վիճակագրական կոմիտեն ձմերուկի օրական միջին սպառումը Հայաստանում հաշվարկում է մեկ տարվա կտրվածքով՝ բաժանելով 365-ի և ստանում օրական 30-40գ, սակայն այստեղ անտեսվում է այն փաստը, որ ձմերուկի սպառումը Հայաստանում խիստ սեզոնային է. օրինակ, ամռան ամիսներին մի մարդու մեկանգամյա օգտագործման չափափաժինը գերազանցում է 500գ (պատկերավորության համար՝ 500գ-ը 1 դիլիմ ձմերուկի միջին քաշն է, հեղ.), իսկ ձմռանը սպառում գրեթե չկա։

«Մենք օրական միջին սպառման տվյալների բազայի հիման վրա (որը տրամադրում է Վիճակագրական կոմիտեն, հեղ.) չենք կարող իրականացննել սուր ռիսկերի գնահատում, իսկ արդեն այս տվյալը, որը մեզ տրամադրում է պորցիան՝ {մեկանգամյա օգտագործումը}, մեզ տրամադրում է սուր ռիսկերը։ Սուր ռիսկը ենթադրում է, որ, օրինակ, եթե մարդը 4 դիլիմ ձմերուկ ուտի, ինքը կթունավորվի»,-ասում է «Էկոկենտրոնի» լաբորանտ-հետազոտող Տարոն Կարեյանը, ով մասնակցել է ռիսկերի գնահատման հաշվարկներին։

Տարոն Կարեյան

Հաշվի առնելով այս առանձնահատկությունները՝ ռիսկերի վերլուծության հարցում Կենտրոնին խորհրդատվություն են տրամադրել նաև Իտալիայի Սննդի ազգային խորհրդի ներկայացուցիչ Ալբերտո Մանտովանին և Դանիայի տեխնիկական համալսարանի խորհրդատու պրոֆեսոր Սառա Պիրեսը։

Նշենք, որ Հայաստանում չկան ուղենիշային արժեքններ, և ռիսկի գնահատումը իրականացվում է ԵՄ Սննդի անվտանգության լիազոր մարմնի (EFSA) կողմից տրված ուղենշային արժեքներով։ 

Այսպիսով, Հայաստանի ամեն 5-րդ բնակիչ կամ 20%-ը քաղցկեղի զարգացման մտահոգության գոտում է

«Էկոնկենտրոնի» իրականացրած ռիսկի վերլուծությունների համաձայն՝ 2019թ. և 2021թ.-ի պետական մոնիթորինգի արդյունքում հայտնաբերված թունաքիմիկատների մնացորդային քանակներն իսկապես մտահոգիչ են Հայաստանի բնակչության համար՝ հատկապես քաղցկեղի զարգացման հավանականության մեծացման տեսանկյունից.

«Մեր հետազոտությունների համաձայն, օրինակ` ամռանը` հունիս, հուլիս, օգոստոս և սեպտեմբեր ամիսներին, որը տարվա 1/3–ն է մեր ազգաբնակչության 20 %–ը մտահոգության շեմում է, եթե թվային պատկերով՝ ամեն 5 քաղաքացուց 1–ը մտահոգության շեմում է թունաքիմիկատների տեսանկյունից»,-ասում է «Էկոկենտրոնի» սննդի շղթայի ռիսկերի գնահատման կենտրոնի ղեկավար, սննդագետ Դավիթ Պիպոյանը։

Դավիթ Պիպոյան

Մոնիթորինգների արդյունքների վերլուծության համաձայն, օրինակ, խնձորն «ապահովում է» մարդու օրական ընդունման չափաբաժնում քլորպիրիֆոսի ամենամեծ թույլատրելի չափաբաժնի  19,19 %-ը։ Հաջորդը  կարտոֆիլն է՝ 18,13 %։ Բացի այդ, և’ խնձորի, և’ կարտոֆիլի սեզոնայնությունն ավելի երկար է, և շատ են օգտագործում։ Այսինքն՝ միայն խնձորը և կարտոֆիլը միասին ապահովում են քլորպիրիֆոսի օրական թույլատրելի չափաբաժնի գրեթե 40 %–ը։

Թեև վարունգը ևս շատ է օգտագործվում, սակայն քլորպրիֆոսի պարունակությունը խնձորի համեմատ շատ քիչ է (խնձորում՝ 0.07, իսկ վարունգում՝ 0.003)։ Լոլիկում նույնպես քլորպիրիֆոսը ցածր է եղել.  վարունգն ու լոլիկը միասին ապահովել են քլորպիրիֆոսի օրական թույլատրելի շեմի ընդամենը 1.05%-ը և 0.85 %-ը։

Եթե, օրինակ, հետագայում քլորպիրիֆոսի մի փոքր ավելի բարձր պարունակություն հայտնաբերվի վարունգի և լոլիկի մեջ, ռիսկը կմեծանա, քանի որ երկուսն էլ ունեն լայն սպառում։ 

«Դուք տեսնում եք՝ ընդամենը 10 մթերք ենք վերցրել, բայց այս 10 մթերքի հանրագումարում էլ մարդիկ ստանում են քլորպիրիֆոսի իրենց օրական թույլատրելի շեմի 45,63 %–ը»,-ասում է սննդագետը։

Ըստ նրա՝ թեև այս ոլորտն իրենց համար նոր էր, սակայն այս հետազատության արդյունքներից պարզ դարձավ, թե ինչքան կարևոր է թեմայի ուսումնասիրության շարունակականությունը.

«Մենք ևս հասկանում ենք, թե հանրային առողջապահական տեսանկյունից այն որքան կարևոր է և, բնական է, մենք շարունակելու ենք այս հետազոտությունները, չենք սահմանափակվելու ո’չ ՍԱՏՄ-ի, ո’չ պետական վերահսկողության տվյալներով»,-ասում է Դ. Պիպոյանը։

Դիմետոատը խնձորում կազմում է օրական թույլատրելի չափաժնի 1.4 % -ը, սալորում՝ 7.1 %,  միևնույն ժամանակ դիմետուատը չի ստուգվել դեղձում, ծիրանում և մի շարք այլ սեզոնային մթերքներում, հետևաբար, ըստ «Էկոկենտրոնի» փորձագետների, ստացված տոկոսներն ամողջական պատկեր չեն տալիս, քանի որ ոչ թե դիմեոտատ չի հայտնաբերվել, այլ չի ստուգվել, քանի որ այդ դեպքում վերջնական թիվն ու իրական տոկոսը կմեծանային։

Կամ, նույն խնձորը ապահովել է ցինեբի օրական սպառման թույլատրելի շեմի 16.4 %–ը, այն դեպքում, երբ այն համարվում է թունավոր և դրա օրական թույլատրելի քանակը բավականին փոքր է` 0.005։

«Ե’վ քլորպինիֆոսը, և’ դիմետոատը, և’ ցինեբը, արդեն թունավորություն ցույց տված, աշխարհի տարբեր երկրներում արգելված թունաքիմիկատներ են, որ հստակ ամբողջ աշխարհը ցուցում է տալիս, որ խստագույն վերահսկողություն պիտի լինի, -ասում է Դ. Պիպոյանը։ -Մենք պետք է ագրոնոմիա էլ ունենանք, միրգ ու ու բանջարեղեն էլ պիտի ունենանք, որովհետև դա էլ պարենային ապահովության հարց է լուծում, բայց, կներեք, ոչ իմ, և ձեր և մեր բարեկամների և ազգականների առողջության հաշվին»,-նշում է սննդագետը։

Ափոփելով արդյունքները՝ Դ. Պիպոյանն ասում է, որ մոնիթորինգի վերլուծության այս պատկերը «խայտառակ ցուցանիշների մասին է խոսում», և վկայում, որ բոլոր թույլատրելի սահմաններն անցել ենք։

«Եկեք հասկանանք մի շատ կարևոր բան, որ մենք այս ռիսկի պատկերն արձանագրել ենք միայն փորձաքննված և միայն հայտնաբերված տեսականու հետազոտության մասով, իսկ եթե ներառենք ավելի շատ միրգ և բանջարեղե՞ն, եթե ներառենք շատ ավելի շատ թունաքիմիկա՞տ։ Լավ, էլ ի՞նչ դրոշակ հանենք, որ պետական մարմինները հասկանան, որ մեր վիճակը արդեն բոլոր կարմիր գծերն անցել է»,-ասում է սննդագետը՝ նշելով, որ այս մտահոգիչ պատկերը պետք է պետական մարմիններին զգոնության կոչ լինի։

«Մեր սերունդները, որ օգտագործում են այս թունաքիմիկատները, հիվանդ մարդիկ են դառնալու». ուռուցքաբան

«Մենք այն ենք, ինչ մենք ուտում ենք»,-առաջին միտքն էր, որ ասաց ՀՀ Առողջապահության նախարարության ուռուցքաբանության գծով խորհրդատու, «Էրեբունի» ԲԿ ուռուցքաբանական բաժնի փոխտնօրեն, բ.գ.թ. Հայկուհի Գյոքչյանը` լսելով մեր հետազոտության թեման։ Նա ընդգծում է՝ սնունդը շատ կարևոր գործոն է ոչ միայն քաղցկեղի, այլև մնացած բոլոր հիվանդությունների զարգացման մեջ, իսկ սննդի և քաղցկեղի կապը մի ամբողջական շղթա է.

«Ապացուցված է, որ ճարպակալումը, նյութափոխանակության խանգարումները, չափից դուրս շատ շաքարի և ածխաջրերի օգտագործումը բերում են կրծքագեղձի, էնդոմետրիալ քաղցկեղի, շագանակագեղձի և կոլոռեկտալ քաղցկեղի զարգացմանը»,-ասում է նա։

Ուռուցքաբանը նշում է, որ  այն ընտանիքները, որոնք շատ են օգտագործում կարմիր միս, նրանք առավել  հաճախ են հիվանդանում կոլոռեկտալ քաղցկեղով (հաստ աղու քաղցկեղ, ուղիղ աղու քաղցկեղ, աղիների քաղցկեղ, հեղ.). մինչդեռ եթե հայկական ընտանիքներում միս կամ մսով ճաշ չկա, ուրեմն ընտանիքը սոված է.

«Պետք է այդ միֆը հանել, որովհետև սպիտակուցների աղբյուր կարող են լինել բազմաթիվ այլ մթերքներ, իսկ կարմիր միսը մենք ընդհանրապես խորհուրդ ենք տալիս օգտագործել շաբաթվա մեջ 2-3 անգամ, ընդամենը 400-500 գրամ»,-նշում է Հ. Գյոքչյանը։ 

Խոսելով ածխաջրերի չարաշահման մասին՝ ուռուցքաբանն ասում է, որ մասնավորապես, 50 և բարձր տարիքի կանանց մոտ ածխաջրերով սննդի չարաշահումը հաճախ հանգեցնում է ճարպակալմանը և էստրոգենի ավելցուկին (կանացի հորմոն, հեղ.), ինչն էլ մեծացնում է կրծքագեղձի քաղցկեղի առաջացման հավանականությունը։

Հ. Գյոքչյանը նշում է, որ վերջին տարիներին շատացել են վահանձև գեղձի քաղցկեղի դեպքերը, ինչը, ըստ ուռուցքաբանի, պայմանավորված է նաև թունաքիմիկատներ պարունակող սննդի կիրառմամբ և օդի աղտոտվածությամբ, այլ ոչ միայն Հայաստանում եղած յոդի դեֆիցիտով։ 

Հետևաբար,  թունքիմիկատներով, նիտրատներով և նիտրիտներով միրգ և բանջարեղենի երկարատև կիրառումը մեծացնում է քաղցկեղի առաջացման ռիսկը, պարզապես, ուռուցքաբանի խոսքով, հետևանքներն անմիջապես չեն երևում, քանի որ այն կուտակային է.

«Մարդը տարիներ շարունակ պետք է անընդհատ օգտագործի, որ այդ քաղցկեղածին նյութերի քանակն այնքան բարձրանա օրգանիզմում, որ {քաղցկեղ} առաջացնի,-ասում է նա -Մենք ունենք սննդակարգի ուղեցույց մեր պացիենտների համար, որտեղ գրում ենք` ինչն է կարելի և ինչը խորհուրդ չի տրվում, կամ ինչ քանակով օգտագործել, որպեսզի սնուցումը ճիշտ կազմակերպվի, ինչն էլ կնպաստի հիվանդության կա’մ չառաջացմանը, կա’մ առաջանալու դեպքում՝ հնարավորինս ավելի ճիշտ բուժմանը»,-ասում է ուռուցքաբանը։ 

Սննդակարգի առումով՝ ուռուցքաբանը խորհուրդ է տալիս ուտել միայն սեզոնային մրգեր և «վախենալ շատ գեղեցիկներից», բացի այդ, լավ լվանալ և, հնարավորության դեպքում, կեղևազրկել միրգն ու բանջարեղենը, քանի որ  հիմնականում «թունավոր նյութերը» կուտակվում են կեղևի մեջ.

Հ. Գյոքչյանն ընդգծում է՝ շատ կարևոր է, որ այս ուսումնասիրությամբ կարողանանք Կառավարությանը ցույց տալ, որ անհրաժեշտ է պարտադիր նորմեր սահմանել, որ «այդ թունաքիմիկատները մեզ մոտ էլ պատշաճ ստուգվեն», ինչպես, օրինակ, արվում է եվրոպական երկրներում.

«Մեր սերունդները, որոնք օգտագործում են այս թունաքիմիկատները, ապագայում հիվանդ մարդիկ են դառնալու։ Այսինքն՝ սա տարիների երկար գործընթաց է, մինչև հիվանդությունը զարգանում է, բայց մենք կունենանք հիվանդ սերունդ, դրա համար պետք է մենք այսօրվանից այդ ամենը ճիշտ կարգավորենք»,-ասում է նա՝ ընդգծելով, որ բժիշկներն ինչքան էլ այսքանն ասեն, կարևոր է, որ լինի վերահսկողություն պետական մակարդակով.

«Կան բաներ, որոնք տանը մենք միշտ կատարում ենք, որպեսզի հնարավորինս իջեցնենք ռիսկը, բայց, իհարկե, գաղափարը ոչ թե այն է, որ ամեն մեկն իր տանը կեղևազրկի կամ սոդայով լվանա, այլ որ դա լինի կառավարական մակարդակով, որպեսզի թույլ չտա, որ մենք ուտենք պեստիցիդներով, նիտրատներով, նիտրիտներով հագեցված սնունդ, և հետագայում մեր սերունդները լինեն հիվանդ, այ սա է մեր ամենակարևոր մեսիջը»,-եզրափակում է նա։

Ի՞նչ հիվանդություններ են առաջացնում թունաքիմիկատներն ու ինչն է մեծացնում ռիսկը. պատմում է սննդաբանը

Երևանի պետական բժշկական համալսարանի դոցենտ, սննդաբան Արմեն Մկրտչյանն ասում է՝ թունաքիմիկատների ազդեցությունը խիստ բազմաբնույթ է, և կան մի շարք գիտականորեն հաստատված ռիսկեր, որոնք ապացուցում են դրանց կապը տարբեր հիվանդությունների հետ։

«Արդեն վաղուց հստակ կորելացիոն կապեր և վերջին 10 տարվա ընթացքում հարյուրավոր հոդվածներ կան, որոնք հաստատում են Պարկինսոնի հիվանդություն և թունաքիմիկատներ, Ալցհայմեր և թունաքիմիկատներ, երեխաների պարագայում՝ կոգնիտիվ զարգացում և թունաքիմիկատներ կապը ,-ասում է Ա. Մկրտչյանը:- Դա երկարատև, քրոնիկ թունավորման հետևանք է, այսինքն՝ ես անընդհատ այդ թունաքիմիկատով բանջարեղենն եմ գնում, անընդհատ դրանով եմ սնվում՝ միկրոքանակներով»։

Բացի այդ, թունաքիմիկատները կարող են ազդել էնդոկրին (հորմոնալ) համակարգի վրա։ Կան հետազոտություններ, որոնք ցույց են տալիս, որ թունաքիմիկատների շարունակական ազդեցության և 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի միջև նույնպես կապ կա։

Ա. Մկրտչյանն նշում է, որ թունաքիմիկատները կարող են ազդեցություն ունենալ նաև վերարտադրողական համակարգի վրա՝ թե’ տղամարդկանց, թե’ կանանց մոտ։  Օրինակ, ըստ որոշ հետազոտությունների, տղամարդկանց դեպքում կարող է նկատվել սերմնահեղուկի ծավալի փոփոխություն, սպերմատոզոիդների շարժունակության անկում, դրանց որակի վատացում։ Կանանց մոտ՝  հղիության ինքնաբուխ ընդհատումներ` վիժումներ, ինչպես նաև՝ բնածին արատներ պտղի մոտ։ Որոշ դեպքերում այդ արատները կարող են լինել կյանքի հետ անհամատեղելի, ինչի հետևանքով հղիությունը կամ ինքնաբերաբար ընդհատվում է, կամ, բժշկական ցուցումով, դադարեցվում։

Թունաքիմիկատները կարող են ազդել նաև վերին շնչուղիների վրա։ Օրինակ, ասթման, ինչպես նաև քրոնիկ բրոնխիտի դեպքերն առավել հաճախ հանդիպում են գյուղատնտեսական ոլորտում աշխատող անձանց մոտ, ովքեր պարբերաբար քիչ քանակությամբ, բայց երկարաժամկետ շնչում են թունաքիմիկատների մնացորդները։

Բայց ամենամեծ ռիսկի խումբն, իհարկե, քաղցկեղի առաջացման ռիսկն է.

«Օրինակ, կապ կա ոչ Հոջկինի լիմֆոմայի հետ, որը, երևի, ամենատարածված 5 օնկոլոգիաներից մեկն է. կա հստակ կապ, նաև լեյկոզների պարագայում- ասում է Ա. Մկրտչյանը: -{Թունաքիմիկատները} կարող են ախտահարել տարբեր օրգաններ, առաջացնել լյարդի, երիկամի ուռուցքներ և այլն. բավականին շատ հետազոտություններ կան, որոնք դրական կորելացիա են տալիս՝ ինչքան ավելի երկար է այդ մարդը շփվել այդ թունաքիմիկատի հետ, օգտագործել այդ մթերքները, այդքան ավելի մեծ է ռիսկը»,-ասում է նա։

Ոչ Հոջկինի լիմֆոմա (ՈՀԼ) լիմֆատիկ համակարգի չարորակ ուռուցք է, որն սկսվում է լիմֆոցիտներից՝ սպիտակ արյան բջիջներից, որոնք պատասխանատու են իմունային համակարգի աշխատանքի համար։ Ի տարբերություն Հոջկինի լիմֆոմայի, ՈՀԼ-ն ունի բազմաթիվ ենթատեսակներ և կարող է զարգանալ ինչպես լիմֆատիկ հանգույցներում, այնպես էլ՝ այլ օրգաններում, ներառյալ՝ փայծաղը, ոսկրածուծը և մարսողական համակարգը։

ՈՀԼ-ի ռիսկի գործոններն են իմունային համակարգի խանգարումները, որոշ վարակներ (օր.՝ Էպշտեյն-Բարի /Epstein-Barr/ վիրուս), գենետիկ նախատրամադրվածությունը, ինչպես նաև՝ շրջակա միջավայրի, թունաքիմիկատների ազդեցությունները։ 

Հիվանդությունների զարգացման տեսանկյունից շատ կարևոր է խոսել թունաքիմիկատների կեսնակուտակման և կենսամագնիսացման մասին, ինչի հետևանքով, ըստ սննդաբանի, ստանում ենք դրանց ավելի մեծ չափաքանակ, քան թվում է։

Կենսակուտակում (bioaccumulation) այն է, երբ վնասակար քիմիական նյութերը ժամանակի ընթացքում կուտակվում են օրգանիզմում, հիմնականում՝ ճարպային հյուսվածքներում կամ օրգաններում, քանի որ օրգանիզմը չի հասցնում դրանք դուրս բերել։

Կենսամագնիսացում (biomagnification) տեղի է ունենում, երբ այդ կուտակված վնասակար նյութերը սննդային շղթայի ընթացքում փոխանցվում են մի օրգանիզմից մյուսին և յուրաքանչյուր հաջորդ օղակում դրանց խտությունն ավելի է բարձրանում։

Օրինակ, թունաքիմիկատը կուտակվել է ջրիմուռում, հետո այն կերել է փոքր ձուկը, նրան՝ մեծ ձուկը, վերջում՝ մարդը։ Եվ հենց մարդն ստանում է այդ նյութի առավելագույն քանակը։

Սա վտանգավոր է հատկապես ճարպալույծ թունաքիմիկատների (նյութեր, որոնք լավ են լուծվում ճարպերում, հեղ.) դեպքում, որոնք կուտակվում են ճարպային հյուսվածքներում. սկզբում դրանք կարող են ոչ մի ազդեցություն չունենալ, բայց, ժամանակի ընթացքում, փոքր դոզաներով կուտակվելով, անցնում են թույլատրելի շեմքը և սկսում ազդել գրեթե բոլոր օրգանների վրա։ 

Ա. Մկրտչյանն ասում է, որ հաճախ դրանք կուտակվում են լյարդում, երիկամներում, մկաններում, ուղեղում, կարող են հայտնվել կրծքագեղձում և կաթի մեջ՝ վտանգելով հատկապես կրծքով կերակրող մայրերի և նորածինների առողջությունը։ Կարող են ազդել նաև նյարդային համակարգի վրա։

Սննդաբանը նշում է՝ վնասը մեծացնում է նաև այն, որ շատ թունաքիմիկատների դեպքում կիսադուրսբերման պարբերությունը (biological half-life, այն ժամանակահատվածը, որի ընթացքում նյութի կեսը դուրս է գալիս օրգանիզմից կամ քայքայվում է, հեղ.) ավելի փոքր է, քան դրա՝ մեր ստանալու արագությունը, և օրգանիզմը չի հասցնում այն ամբողջությամբ մաքրել մինչև հաջորդ քանակը ստանալը։ 

Բացի այդ, թունաքիմիկատներն այլ թույների հետ կարող են կուտակային (cumulative)  կամ հավելյալ (additive) ազդեցություն ունենալ, այսինքն՝ ավելի շատ վնասել, քան եթե լինեին առաձին-առանձին.

«Կոպիտ բացատրեմ, օրինակ, ամեն մեկը 10 մմ–ով մեր ճնշումը կբարձրացներ, եթե իրենք իրար հետ են աշխատում, 35-40 մմ–ով կբարձրացնեն մեր ճնշումը, այսինքն՝ ռիսկը շատ ավելի մեծանում է։ Ռիսկը մեծանում է նաև ալկոհոլի հետ. տետրաքլոր մեթանը, եթե ալկոհոլի հետ զուգահեռ է, տոքսիկ էֆեկտը քառակի-հնգակի ավելանում է»,-նշում է սննդաբանը։ 

Ա. Մկրտչյանն ասում է, որ նույնիսկ եթե միրգ-բանջարեղենը ձեր տնամերձ  հողատարածքից է, միևնույնն է, դուք վստահ չեք կարող լինել, որ «մաքուր» միրգ կամ բանջարեղեն եք ուտում, քանի որ, հնարավոր է, դուք ոռոգում եք այն ջրով, որով քիչ այն արդյունաբերական ծավալներով ցորենի կամ կարտոֆիլի արտադրություն ունեցող մեկն է ջրում, և այդ ջրով թունաքիմիկատների մնացորդները հասնելու են ձեր այգի.

«Ես նման փորձ ունեմ. ելակը ջրել եմ ծորակի ջրով և ոռոգման ջրով, և այնտեղ, որտեղ ոռոգման ջրով եմ ջրել, ծանր մետաղներն ու թունաքիմիկատներն ավելի շատ են եղել. այնպես որ, ոչ մեկ չի կարող վստահ լինել»,-ասում է Ա. Մկրտչյանը։

Ովքեր են ռիսկի խմբում ու ինչպես նվազեցնել վտանգը

Սննդաբանն ասում է, որ թեև այս դեպքում ռիսկի խմբում բոլորն են, սակայն ռիսկը մեծանում է  մի խումբ մարդկանց համար։ Օրինակ, այն երեխաների, որոնք ինտենսիվ աճի և զարգացման փուլում են և շատ են ուտում։ Նույնը վերաբերում է բոլոր նրանց, ովքեր չունեն թունաքիմիկատները վերամշակելու, փոխակերպելու կամ չեզոքացնելու բավարար ունակություն՝ օրինակ, լյարդի կամ երիկամների քրոնիկ հիվանդություններ ունեցողները։ Բարձր ռիսկային խմբում են նաև հղի կանայք և տարեց մարդիկ, որոնց օրգանիզմի պաշտպանական համակարգերը թուլացած են։

Ա. Մկրտչյանն առանձնացնում է նաև գյուղատնտեսության ոլորտում աշխատողներին և հատկապես նրանց, ովքեր չեն տիրապետում անձնական հիգիենայի կանոններին տարբեր տեսակի թունաքիմիկատներ կիրառելիս, չեն կրում դիմակներ, ձեռնոցներ, չեն լվանում ձեռքերը կամ թունքիմիկատներն օգտագործում են սխալ չափաբաժնով։

Արդեն եղած ռիսկերը նվազեցնելու համար սննդաբանը մի պարզ խորհուրդ է տալիս. անպայման լավ լվանալ միրգն ու բանջարեղենը, կարելի նաև՝ փափուկ խոզանակով, եթե նույնիսկ հետո կեղևազրկելու եք. դա որոշակիորեն կնվազեցնի մակերեսային թունքաիմիկատների քանակը.

«Անպայման մաքրեք կեղևը, ինչքան էլ ասեն, որ շատ օգտակար է, ինուլին (օրգանական նյութ, բնական պրեբիոտիկ, հեղ.) կա մեջը, սննդային թելիկներն ավելի շատ են, բայց, ամեն դեպքում, եթե դուք կասկածում եք, չգիտեք՝ որտեղից է, և ռիսկը մեծ է, որ թունաքիմիկատներ կարող են լինել, ապա կեղևազրկեք,-ասում է սննդաբանը։ — Օրինակ, Ամերիկայում, Եվրոպայում խորհուրդ են տալիս նաև քացախ կամ սոդա, օրինակ, քացախը 1:4-ի հարաբերությամբ ջրի մեջ մոտ 15 րոպե թողնել այդ միրգ-բանջարեղենը,  հետո հանել, հոսող ջրով լվանալ ու նոր օգտագործել։ Կամ, եթե շերտերով է, անպայման մաքրել վերևի շերտերը»։

Սակայն, նույնիսկ հաշվի առնելով այս ամենը, սննդաբանն ասում է, որ չի կարելի ասել՝ մի կերեք միրգ-բանջարեղեն, քանի որ պետք է կշեռքի նժարին դնել օգուտը և վնասը.

«Եթե ես պատրաստ եմ մուլտվիտամինային անբավարարություն ունենալ, պետք է ընդհանրապես հրաժարվեմ բանջարեղենից,-ասում է Ա. Մկրտչյանը։- Հետևաբար, այո’, ես շարունակելու եմ ուտել, բայց շարունակելու եմ իմ ասած խորհուրդներով մաքրել ուտելուց առաջ, երբեք չեմ գնա պոկեմ, ձեռքով մաքրեմ և ուտեմ, որովհետև դա օրգանական է և իմ իմացած ինչ֊որ մի ծանոթի բանջարանոցից է։ Եվ, միևնույն ժամանակ, եթե ես առաջ ասում էի՝ թեկուզ 600գ, թեկուզ 800գ օրական կերեք, հիմա ես շատ ավելի զգույշ եմ և ասում եմ` 400-500 գրամ, մինչև 400 գրամը լրիվ բավարար է»,-ասում է սննդաբանը։

Եզրափակելով Ա. Մկրտչյանն ասում է, որ թունաքիմիկատ ամեն տեղ էլ օգտագործում են, ամենաշատը՝ Չինաստնում, ԱՄՆ-ում, Արգենտինայում, այլ հարց է, թե ինչպես է դրա կիրառումը վերահսկվում Հայաստանում.

«Համապատասխան կառույցներին պետք է դիմել այդ հարցով»,-ասում է նա։

Թերի վերահսկողություն, անկանոն կիրառում, ժամկետանց թունաքիմիկատներ. ի՞նչ է պատմում Գյուղատնտեսության նախկին փոխնախարարը

Շատ կարևոր է` ճիշտ վերահսկել Հայաստան ներմուծվող ագրոքիմիկատները, քանի որ ամեն ինչ սկսվում է հենց այդտեղից։ Ասում է ՀՀ Գյուղատնտեսության նախկին փոխնախարար Աշոտ Հարությունյանը։ Նա նշում է, որ այդ հարցը դեռևս 2016-2017թթ.ից ուշադրության կենտրոնում էր, և Կառավարությունն այդ ժամանակ քայլեր էր ձեռնարկում ժամկետանց թունանյութերի, թունաքիմիկատների, կայուն օրգանական միացությունների փաթեթավորման և դրանց՝ երկրից արտահանման մասով։

«Ճիշտ է, այդ պրոցեսը կիսատ մնաց, և այս պահին, ոնց որ,  չեն էլ զբաղվում, բայց, իմ օպերատիվ տվյալներով՝ շուրջ 200 տոննա այդպիսի նյութեր կան հանրապետությունում՝ վաղուց ժամկետանց ու պահպանման տեղերն են շատ վտանգավոր. Երևանի հարակից տարածքում էլ կան»,-ասում է Ա. Հարությունյանը։

Նախկին փոխնախարարի խոսքով՝ ժամանակին իրենք նախաձեռնել էին նաև օրենսդրական փոփոխություններ, որով սահմանվում էր, որ Հայաստան ներկրվող թունաքիմիկատների արտադրության ժամկետն ու վերջնաժամկետը առնվազն 1-1,5 տարի պահուստային ժամկետով լինեն։

«Ի՞նչ էր կատարում՝ այն թունաքիմիկատները, որոնք որ դրսում արդեն մոտենում էին իրենց ժամկետայնության {ավարտին}, շատ էժան գներով ներկրում էին հանրապետություն և մեկ սեզոն չվաճառվելու դեպքում, խանութում դառնում էին ժամկետանց։ Այսինքն` ոնց որ թե Հայաստանը կամաց֊կամաց դառնում էր ժամկետանց պեստիցիդների վայր։ Դրա դեմը մենք առանք. փոփոխություններ արեցինք։ Անկեղծ, չեմ կարող ասել, հիմա վերահսկողությունը պատշաճ կատարվում է, թե ոչ»։

Ըստ Ա. Հարությունյանի՝ մեկ այլ խնդիր է թունաքիմիկատների ճիշտ կիրառումը, քանի որ գյուղատնտեսությամբ, այգեգործությամբ զբաղվող մարդիկ «իներցիայով» են դրանք օգտագործում, թունաքիմիկատների վաճառքի շատ կետերում էլ գիտելիքի պատշաճ մակարդակ չկա. չի մատուցվում խորհորդատվություն, չի բացատրվում օգտագործման կարգը և դեռևս տարածված է՝ «թույն առնել, թույն վաճառել» ասվածը։

«Չգիտեն՝ որը որից հետո պետք է արվի, ինչ քանակներով, դրանք ինչ սպասման ժամկետներ ունեն և, կուտակվելով սննդամթերքի մեջ, ինչ ծանր հետևանքներ են ունենում, առավել ևս՝ մատաղ սերնդի զարգացման վրա»,-ասում է նա։ 

Բույսերի պաշտպանները խորհուրդ են տալիս «հերթափոխել» թունաքիմիկատները. օրինակ,  եթե առաջին սրսկումն իրականացվել է քլորպիրիֆոսով, 2-րդ սրսկումն իրականացնել դիմետոատով։ Բացի այդ, եթե մշտապես օգտագործվի մեկ տեսակի թունաքիմիկատ, վնասատուն դիմադրողականություն է ձեռք կբերի դրա նկատմամբ, ինչպես, օրինսկ, հակաբիոտիկների դեպքում է։ 

Նաև, ցանկացած թունաքիմիկատ ունի իր սպասման ժամկետը. պարզ ասած, եթե սրսկել եք լոլիկը, ասենք, դիմետոատով, 14 օր իրավունք չունենք քաղելու և ուտելու։

Ա. Հարությունյանը վստահ է՝ եթե հիմա էլ մտնենք ցանկացած բանջարանոց, այգի, որտեղ մեծ քանակությամբ գյուղմթերք է արտադրվում, դրանցում թունաքիմիկատները մի քանի անգամ գերազանցելու են.

«Ճիշտ ժամանակին, ճիշտ ձևով չեն օգտագործում, էֆեկտը չեն տեսնում, կրկնում են կամ չափաքանակ են ավելացնում՝ առանց հասկանալու, որ դրանք կուտակվում են, ասենք, խաղողի մեջ՝ գնում է գինի, գինուց գալիս է, օգտագործում ենք, լյարդի վրա է անմիջապես ազդում։ Մեկ էլ՝ նիտրատներն են կուտակվում ձմերուկի մեջ, կարտոֆիլի մեջ, ուտում ենք թարմ, թեկուզ՝ եփած, դարձյալ, նիտրատները համարվում են քաղցկեղածին։ Այս ամեն ինչը անվերահսկողության, մասնագետների պակասի, պարարտանյութերի չափաքանակն առանց հասկանալու օգտագործելու հետևանք է։ Պատահական չէ, որ ժամանակին գիտահետազոտական աշխատանքներ են արվել, թեկնածուականեր են պաշտպանվել այդ չափաքանակների հետ կապված, հիմա գիտեն, թե ինչքան շատ տան, այնքան բերք շատ կստանան, չեն հասկանում, որ վնասում են իրենց երեխային»,-ասում է Ա. Հարությունյանը։

Խնդիրներից մեկն էլ, ըստ նախկին փոխնախարարի, նաև այն է, որ թունաքիմիկատները պատշաճ չեն փորձաքննվում, գրանցումը միայն փաստաթղթավորմամբ է կատարվում՝ «ոչ կոմպետենտ» հանձնաժողովի կողմից։

«Բուսասանիտարիայի մասին» օրենքի համաձայն՝ Հայաստան ներմուծվող, արտադրվող և շրջանառվող թունաքիմիկատները  ագրոքիմիկատները ենթակա են պարտադիր պետական գրանցման։ Գրանցումն իրականացվում է ՍԱՏՄ կողմից՝ գրանցման հանձնաժողովի եզրակացության հիման վրա, որում ընդգրկվում են մասնագետներ տարբեր գերատեսչություններից, գիտական, կրթական կազմակերպություններից։ 

Գրանցման համար պարտադիր է ունենալ թունաբանահիգիենիկ գնահատման եզրակացություն, որը տրամադրում է Առողջապահության նախարարությունը։

Ագրոքիմիկատների լաբորատոր փորձաքննությունն իրականացնում է Էկոնոմիկայի նախարարության՝ «Գյուղատնտեսական ծառայությունների կենտրոն» ՊՈԱԿ-ը, իսկ թունաքիմիկատները փորձաքննվում են ՍԱՏՄ՝ «Հանրապետական անասնաբուժասանիտարական և բուսասանիտարական լաբորատոր ծառայությունների կենտրոն»-ի (ՀԱԲԼԾԿ) կողմից։

Բացի այդ, 2025թ. հունիսի 3-ից ուժի մեջ են մտել «Բուսասանիտարիայի մասին» օրենքի փոփոխությունները, որով հաստատվել են բուսաբուծության ոլորտում աշխատանքի, թունաքիմիկատների և ագրոքիմիկատների հետ աշխատանքի անվտանգության կանոնները։ 

ՀՀ-ում գրանցված և օգտագործման համար թույլատրրված թունաքիմիկատների և ագրոգիմիկատների ցանկը կարելի է տեսնել այստեղ

Նշված խնդիրներին զուգահեռ, թուլացել է վերահսկողությունը, ինչն էլ իր հերթին մեծացնում է վտանգավոր հետևանքները.

«Եթե մինչև 2019թ. իներցիայով մի բան աշխատում էր, կային ոլորտին շատ, թե քիչ տիրապետող մասնագետներ, կար ինչ֊որ կարգ ու կանոն, դրանից հետո վիճակն ավելի վատացել է։ Ես հաստատ համոզված եմ, որ եթե հիմա իրականացվի մոնիթորինգ՝ 2023-2025 թթ., վիճակը շատ ավելի վատ է, որովհետև մենք ոլորտի մարդ ենք, տեսնում ենք` ինչեր են ներկրվում, ոնց է օգտագործվում,-ասում է Ա. Հարությունյանը։- Այգիներ կան, որ {թունաքիմիկատների} կիրառումից հետո անմիջապես չորանում են, և հետո նոր վնասատուներ, նոր հիվանդություններ են «ներմուծվում», որովհետև սերմեր, տնկիներ, տնկանյութ, որ ներկրվում է, պատշաճ ստուգում չի իրականացվում, և կարանտին վնասատուներ, հիվանդություններ են եկել Հայաստան,-ասում է նա՝ նշելով, որ պաշտոնյաների մի մասը հիմնականում կա’մ չեն հասկանում, կա’մ ղեկավարվում են՝ «ինձնից հետո թեկուզ ջրհեղեղ» սկզբունքով։

Արդյունքում, գյուղատնտեսությունը, որը շատ կարևոր ճյուղ է Հայաստանի համար, ներկայումս չունի ոլորտի արդյունավետ քաղաքականություն մշակող։ ՍԱՏՄ-ն էլ, որ պետք է այս մոնիթորինգից հետո հստակ գործողություններ իրականացներ նաև հողի, ներկրված թունաքիմիկատների ու դրանց կիրառման մասով, ոչինչ չի արել։

Ա. Հարությունյանը խորհուրդներ տալ չի ուզսում, սակայն ասում է, որ եթե որևէ մեկը ցանկանում է մեծ այգի հիմնել, անպայման պետք է ներգրավի համապատասխան մասնագետների՝ ագրոնոմներ, բույսերի պաշտպանների և այլն՝ չխնայելով դրա վրա, քանի որ հաճախ մարդիկ վճարում են ամեն ինչի համար, բացի մասնագետներից, և արդյունքում ստացվում է այպսիսի պատկեր։

Ոչ մի պետական կառույց իր տեղում չէ. ֆերմեր, գործարար Հարություն Մնացականյան

Հայաստանում գյուղատնտեսությունը շատ վատ վիճակում է, ոչ մի համապատասխան կառույց իր տեղում չէ, չի աշխատում ու չի էլ  փորձում աշխատել, այլ ստեղծում է աշխատանքի իմիտացիա, իսկ 20% մտահոգության շեմը արսափելի մեծ թիվ է և «վախենալու»։ Այսպես է մեկնաբանում մոնիթորինգի արդյունքներն ու դրանց հնարավոր հետևանքները ֆերմեր, գործարար Հարություն Մնացականյանը.

Խոսելով այն մասին, որ միրգ-բանջարեղենում հաճախ հայտնաբերվել են ԵՄ երկրներում, ԱՄՆ, Կանադայում արգելված թունաքիմիկատներ, Հ. Մնացանյանն ասում է, որ Հայաստանում դրանց այլըտրանքն ուղղակի չկա, քանի որ շուկան այսօր շատ փոքր է. «Ժամանակին թունաքիմիկատների մի քանի տասնյակ ներկրողներ կային, աստիճանաբար այդ թիվը կրճատվում է, որովհետև չխոսամ արդեն` ինչ է տեղի ունենում շուկայում և կոնկրետ մի 2-3 անձանցից է դա կախված»,-նշում է նա։ 

Ըստ նրա՝ գյուղացիները մեծ մասը թունաքիմիկատներ գնում են առանց երկար-բարակ մտածելու. գնում են խանութ և վերցնում են վաճառողի առաջարկածը.

«Ենթադրենք, ասում են՝ 30 մլ կխառնես 10 լիտր ջրին, կսրսկես քո այգին, բնականաբար, այդ 30 մլ գյուղացին չի պահում, 30  մլ-ի տեղը, պետք լինի, 50 մլ է խառնում՝ աչքաչափով,  կարող է 10 մլ խառնել, հետո որ 10 մլ խառնի, տեսնի, որ ազդեցություն չունի, կբռնի 40 մլ կամ 60 մլ կխառնի, ու այդ վերջնական հետևանքն արդեն սպառողի վրա է երևում»,-ասում է Հ. Մնացականյանը՝ նշելով, որ գյուղացինը ռիսկերը նույնիսկ չի էլ պատկերացնում։

Հետևաբար, ըստ Հ. Մնացականյանի, տարբերություն չկա, թե մենք որտեղից կգնենք միրգն ու բանջարեղենը.

«Նույն պտուղ-բանջարեղենը որ սուպերմարկետից էլ գնես, նույն տեղերից է եկել, ուղղակի, Աստծո հույսին, մենք օգտագործում ենք, դրա համար քաղցկեղով հիվանդացության մակարդակով Հայաստանում առաջատարն ենք»,-ասում է Մնացականյանը

Նա նշում է, որ, ցավոք, այս ամենից խուսափելու տարբերակ էլ չկա, իսկ ռիսկերը նվազեցնելու միակ միջոցը պետական վերահսկողությունն է, որն իրենից ենթադրում է քայլերի շղթա.

«Առաջինը, պետք է բժշկի դեղատոմսի նման լինի. դու պիտի չկարողանաս ազատորեն գնես այն, ինչ դու ես ուզում՝ առանց որևէ ագրոնոմի դեղատոմսի. դու ունես այսքան քառակուսի մետր հող, պիտի ներկայացնես` ինչ ես աճեցնում, դրա հիման վրա քեզ այդքանից՝ թույլատրելի նորմից ավելի չպիտի թողնեն պեստիցիիդ գնես»,-ասում է Մնացականյանը։

Բացի այդ, ըստ նրա, պետք է խիստ վերահսկվեն, խոշոր ֆերմերային տնտեսությունները, ապրանքի նմուշառում և փորձաքննություն իրականացվի, ստուգվեն ներկրվող թունաքիմիկատների ազդող նյութերը, ինչը, ցավոք սրտի, Հայաստանում պատշաճ չի արվում.

«Սպառողների մոտ հստակ պրոպագանդա, իրազեկում պիտի իրականացվի, որ զգու’յշ եղեք։ Էս ամբողջը պիտի կիրառվի, որ մենք դուրս գանք էս ճահիճի միջից»,-նշում է նա։

Հ. Մնացականյանն ասում է, որ պետական պատասխանատու մարմիններից ամեն մեկն իր պատասխանատվության շրջանակում պետք է փորձի կոնկրետ գործողություններ իրականացնել, բացի այդ, պետք է լինի հետագծելիություն.

«Մի քանի տարի առաջ Հայաստանում մոտ 15-18 հոգի մարդ էր թունավորվել, իմ բժիշկ ընկերը պատմեց, ու այդ մարդիկ թունավորվել էին սեխի մեջ նիտրատների մի քանի անգամ գերազանցող քանակից, ու էդ գործին ընթացք չտրվեց, էդ մարդկանցից մեկը, կարծեմ, մահացավ, մի քանիսին մի կերպ կարողացան փրկել, սեխն էլ շուկայում վաճառվեց, վերջացավ, որովհետև ինչ-որ մեկը չափից դուրս պարարտացրել էր, ու մարդկանց օրգանիզմը չէր դիմացել»,-պատմում է Հ. Մնացականյանը՝ նշելով, որ երբ տեսնում ես, որ այսքանից հետո որևէ գործողությունչի իրականացվում, արդեն դառնում ես անտարբեր։

«Դրա համար ՍԱՏՄ-ն  ամեն տարի ցույց կտա 3- 4 տարի առաջվա տվյալները և բացարձակ ցույց չի տա հենց նույն տարվանը, որ արդեն հնարավոր չլինի որևէ բան փոխել»,-ասում է նա։

Հետևաբար, ինքն արդեն չի վերահսկում իր կերածը, միայն նշում է, որ աշխատում է օգտվել ջերմատնային տնտեսությունների միրգ-բանջարեղենից, քանի որ, ըստ նրա, այնտեղի մշակաբույսերն ավելի անվտանգ են. կան ագրոնոմներ և քիչ, թե շատ վերահսկողում են թունաքիմիկատների և պարարտանյութերի կիրառումը։ Սակայն ոչ մեկին, նույնիսկ՝ տանեցիներին այս թեմայով խորհուրդներ աշխատում է չտալ.

«Ես նման անշնորհակալ գործով չեմ զբաղվում. ես ոչ ոքի խորհուրդ չեմ տալիս, որովհետեւ էս երկրում ոչ մեկ, ոչ մեկի խորհուրդը չի լսում, մարդիկ անում են էն, ինչ իրենց դուր է գալիս,-եզրափակում է Հ. Մնացականյանը։

3 և 5 տարի ուշացումով արդյունքները հայտնելը հանցավոր կոծկում է. սննդագետ

2024թ.ին 2019 և 2021թ.ի մոնիթորինգի արդյունքները հայտնելը ՍԱՏՄ ինքնախոստովանական ցուցմունքն էր. այն հանգամանքը, որ պետական վերահսկողությունն իրականացնողն մոնթիորինգի արդյունքների մասին հայտնել է 3 և 5 տարի ուշացումով վկայում է «հանցավոր կոծկման մասին», ինչի հետևանքով տարեցտարի պատկերը  վատացել է։ Այս կարծիքին է սննդագետ Դ. Պիպոյանը.

«Այսինքն՝ սպասել են, որ ամբողջ թունաքիմիկատներով և անհամապատասխան սննդամթերքը սպառվի և իրազեկել են այդ մասին, երբ հանրությունն այլևս պաշտպանության որևէ գործիք չուներ»։

Բացի այդ, միրգն ու բանջարեղենն օգտակար սննդամթերքի խումբ են, որը առողջապահական ոլորտի մասնագետները խորհուրդ են տալիս ամեն օր օգտագործել, սակայն այսօր ինքն էլ, լինելով սննդագետ, ով մինչ այս ևս խորհուրդ է տվել շատ միրգ և բանջարաեղն օգտագործել, այլևս զգուշություն է դրսևորվում.

«Մինչև ամբողջական, համալիր բոլոր թունաքիմիկատների ռիսկի գնահատումը չավարտես, դու չես կարող մարդկանց ասել՝ գիտե՞ք մրգի և բանջարեղենի օգտագործումը օգտակար է և շատ լավ է խրախուսվում է, ո’չ։ Դու պետք է իմանաս, որ քանակներն են, երբ սպառողներն օգտագործում են, և թունաքիմիկատները ռիսկը չի գերազանցում»։

Դավիթ Պիպոյանն ասում է որ թեև ինքը ռիսկերի գնահատման մասնագետ է, սակայն, առաջին հերթին, Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացի է և  բոլորի նման նման նույն տոնավաճառներից, նույն կրպակներից, նույն առևտրի կետերից է գնումներ կատարում, որտեղ չկա համապատասխանաության գնահատման ենթարկված միրգ-բանջարեղեն (բուսասանիտարական սերտիֆիկատը պարտադիր պահանջ է, հեղ.). 

«Ես ցանկանում եմ, որ մեր երկրում լուծվի այս խնդիրը,  լինեն վայրեր, որտեղ ես ինքս կարող եմ գնալ և ձեռք բերել համապատասխանության գնահատած և պետական վերահսկողություն անցած, առանց թունաքիմիկատների գերազանցումների միրգ և բանջարեղեն։ Եվ վերջապես, կարողանամ սպառողներին, իմ ընկերներին, իմ հարազատներին խորհուրդ տալ՝ որ վայրերից ձեռք բերել միրգ և բանջարեղեն»,-ասում է Դ. Պիպոյանը։

Մոնիթորինգի նպատակն է ունենալ ընդհանուր պատկեր և տալ խորհրդատվություն. ՍԱՏՄ

Մենք դիմել ենք ՍԱՏՄ՝ փորձելով հասկանալ 2019թ, 2021թ.մոնիթորինգից հետո ինչ գործողություններ են ձեռնարկել, արդյո՞ք իրականացվել են կանխարգելիչ միջոցառումներ կամ գուցե սահմանափակումնե՞ր են մտցրել։

ՍԱՏՄ-ից մեզ հայտնել էին, որ հայտնաբերված անհամապատասխանությունների մասով վարչական միջոցներ չեն կիրառվել, քանի որ մնացորդային նյութերի մոիթորինգը վերահսկողական գործառույթ չէ, հետևաբար, օրենքով պատասխանատվության միջոցներ կամ սահմանափակումներ նախատեսված չեն։

«Այս աշխատանքի նպատակն է ունենալ ընդհանուր պատկեր և ձեռնարկել միջոցառումներ, որպեսզի հաջորդ տարիների բերքը նման խնդիր չունենա»,-հայտնել էին ՍԱՏՄ-ից

Ամենաշատն, իհարկե, հետաքրքրում էր՝ արդյոք հայտնաբերված թունաքիմիկատների մասով իրականացվել է վերլուծություն և ռիսկերի գնահատում՝ հաշվի առնելով, որ ՍԱՏՄ-ն հենց իր` 2024թ.ի հաղորդագրության մեջ էր նշել, որ սննդամթերքում թունաքիմիկատների մնացորդային քանակները «վտանգավոր են մարդու կյանքի և առողջության համար»։ ՍԱՏՄ-ից մեզ հայտնել էին, որ ռիսկերի վերլուծություն չեն արել, քանի որ «նման գործառույթ իրականացնելու լիազորություն չունեն»։

Մյուս կարևոր հարցն այն էր, թե մոնիթորինգի արդյունքներից հետո ինչպե՞ս է ՍԱՏՄ-ն պլանավորում նվազեցնել սննդամթերքում հայտնաբերված թունաքիմիկատների մնացորդային քանակները, արդյո՞ք ունի մշակված որևէ քաղաքականություն։ 

ՍԱՏՄ-ից մեզ հայտնել էին, որ թունաքիմիկատների մնացորդային քանակը ֆերմերների և հողօգտագործողների կողմից ոչ ճիշտ գյուղատնտեսության վարման հետևանք է, հետևաբար, ռիսկերը նվազեցնելու համար պետք է «գրագետ գյուղատնտեսության վարման մեխանիզմի ներդրում ու զարգացում, որը չի հանդիսանում Տեսչական մարմնի գործառույթ»։

ՍԱՏՄ-ն հայտնել էր, որ իրենք միայն մասնագիտական խորհրդատվություն են տրամադրել այն հողօգտագործողներին, որոնց արտադրած գյուղմթերքում շեղումներ են հայտնաբերվել, զգուշացրել նրանց, որ խախտումների կրկնվելու դեպքում «վարչական պատասխանատվության միջոցներ կկիրառվեն»։

Բացի այդ, մոնիթորիգների արդյունքները ՍԱՏՄ ներկայացրել է նաև ՀՀ Էկոնոմիկայի և ՀՀ տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարարություններին՝«բոլոր հողօգտագործողներին խնդրի մասին իրազեկելու և համապատասխան (կանխարգելիչ) միջոցներ ձեռնարկելու նպատակով։

Հետագայում, սակայն, պարզեցինք, որ ո’չ Էկոնոմիկայի նախարարությունը, ոչ էլ նույնիսկ Առողջապահության նախարարությունը չեն կարծում, որ այս հարցն իրենց պատասխանատվության շրջանակում է։ Ավելին, Հայաստանը նույնիսկ չունի նորմեր՝ հասկանալու՝ որքանով են հողերն աղտոտված թունաքիմիկատներով և ինչ ռիսկեր են դրանք պարունակում։ 

Թունաքիմիկատների առողջապահական ռիսկերն Առողջապահության նախարարության տիրույթում չեն

Դեռևս 2025թ. մարտին մենք դիմել էինք Առողջապահության նախարարություն՝ խնդրելով պարզաբանել՝ ինչ գործողություններ է իրականացրել նախարարությունը մոնիթորինգի արդյունքներն իմանալուց հետո՝ հաշվի առնելով, որ ՍԱՏՄ-ն հայտարարել էր, որ դրանք «վտանգավոր են մարդու կյանքի և առողջության համար»։

Առողջապահության նախարարությունից մեզ հայտնել էին, որ նշվածը ՍԱՏՄ վերահսկողության տակ է, և իրենց հետ կապ չունի։

Իսկ նախարարությունը գոնե դիմե՞լ էր ՍԱՏՄ-ին կամ այլ պատասխանատու մարմիններին՝ հայտնաբերված թունաքիմիկատների հնարավոր վտանգի քննարկման, ուսումնասիրության և կանխարգելման մեխանիզմների մշակման նպատակով, կամ մինչ օրս ունի՞ ուսումնասիրություններ, թե՞ Հայաստանի գյուղատնտեսության մեջ լայնորեն կիրառվող թունաքիմիկատներն ինչպես կարող են ազդել  մարդկանց առողջության, այդ թվում՝ քաղկցեղի զարգացման վրա։

Այս բոլոր հարցադրումներին նախարարությունը պատասխանել էր մեկ ընդարձակ նախադասությամբ՝

«Ձեր կողմից բարձրացված հարցերով պահանջվող տեղեկատվության վերաբերյալ հայտնում ենք, որ մարդու առողջության վրա սննամթերքում առկա վնակասակար նյութերի ազդեցությունը կանխարգելելու նպատակով սահմանված են սննդամթերքի անվտանգության ոլորտում գործող իրավական ակտեր, որոնցում ամրագրված են սննդամթերքում թունաքիմիկատների սահմանային թույլատրելի չափաքանակներ, իսկ տվյալ իրավական ակտերի մասով ամրագրված պահանջների նկատմամբ վերահսկողության լիազորություններ վերապահված են համապատասխան տեսչական մարմիններին (ՍԱՏՄ, հեղ.)»,-նշված էր ԱՆ պատասխանում։

Քաղաքականություն մշակող, բայց ոչ պատասխանատու. ի՞նչ է ասում Էկոնոմիկայի նախարարությունը

Էկոնոմիկայի նախարարությունն այն լիազոր մարմինն է, որը և բուսասանիտարիայի ոլորտում քաղաքականություն է մշակում, համագործակցում է տարբեր գերատեսչությունների, գիտական հաստատությունների հետ, իրականացնում համատեղ միջոցառումներ, անհրաժեշտության դեպքում՝ լրամշակում թունաքիմիկատների և ագրոքիմիկատների շրջանառության տարբեր փուլերին առնչով իրավական ակտերը։ 

Թեև նախարարությունն ուղղակիրորեն իրավասու չէ վերահսկելու թունաքիմիկատների ոչ ճիշտ կիրառման գործընթացը, սակայն, որպես ոլորտային քաղաքականություն մշակող մարմին, մենք խնդրել էինք նախարարությանը մեկնաբանել 2019, 2021թթ իրականացված մոնիթորինգի արդյունքները՝ հասկանալու՝ պարունակում են արդյոք դրանք ռիսկեր առողջության կամ շրջակա միջավայրի համար. գուցե մոնիթորինգի արդյունքների վկայում էին այն մասին, որ բուսասանիտարիայի ոլորտում փոփոխությունների կարի՞ք կա։

Սակայն Էկոնոմիկայի նախարարությունը պարզապես նշել էր, որ «չի իրականացնում վերահսկողական գործառույթներ»։

«Ոլորտում իրականացվող վերահսկողության վերաբերյալ հարցերն անհրաժեշտ է ուղղել Հայաստանի Հանրապետության Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմնին, քանի որ բուսասանիտարիայի բնագավառում վերահսկողության իրականացումը վերապահված է վերջինիս»,-պատասխանել էին մեզ։

Պետությունը չունի նորմեր՝ հասկանալու՝ որքանով են հողերն աղտոտված թունաքիմիկատներով

Չնայած մասնագետների խորհրդին՝ լավ լվանալ միրգն ու բանջարեղենը ռիսկերն ինչ-որ չափով նվազեցնելու համար, պետք է հաշվի առնել մի կարևոր հանգամանք.  թունաքիմիկատներն ամբողջությամբ չեն անհետանում հողից։ Դրանք կարող են կուտակվել հողի շերտերում՝ երկարաժամկետ ազդեցություն ունենալով հողի միկրոֆլորայի, ջրային ռեսուրսների և սննդային ամբողջ շղթայի վրա։ Հատկապես, երբ նույն հողամասում շարունակաբար օգտագործվում են թունաքիմիկատներ` առանց պատշաճ վերահսկողության և հողի վերականգնման մեխանիզմների, ռիսկերը կրկնապատկվում են։

Սա էլ իր հերթին կարող է հանգեցնել երկարաժամկետ հետևանքների թե’ շրջակա միջավայրի և թե մարդու առողջության համար։

Հետևաբար, մենք հարցում էինք ուղարկել Բնապահպանության և ընդերքի տեսչական մարմին՝ հասկանալու՝

Այս երկար ու բարակ հարցումն ուղարկելուց հետո մեզ հետ կապվեցին ԲՏԸՄ-ից՝ նշելով, որ չեն կարող պատասխանել հարցերին, քանի որ համապատասխան նորմեր այդ մասով չկան։ Իսկ ո՞ր մարմնից ակնկալել բնապահպանական թեմաներով հարցերի պատասխան, եթե ոչ, օրինակ, Բնապահպանության և ընդերքի տեսչական մարմնից, հետաքրքրվեցինք մենք, ինչից հետո ԲՏԸՄ-ն հարցումը վերահասցեագրեց ՍԱՏՄ-ին և Էկոնոմիկայի նախարարությանը։

«Բնապահպանության և ընդերքի տեսչական մարմնին հասցեագրված գրությամբ հայցվող տեղեկատվությանը Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմինը չի տիրապետում, քանի որ վերջինիս ՀՀ օրենսդրությամբ նման գործառույթ վերապահված չէ»,- ԲՏԸՄ-ին պատասխանել էին ՍԱՏՄ-ից։

«Ձեր կողմից հայցվող տեղեկատվության տրամադրումը նախարարության լիազորություններից դուրս է»,-պատասխանել էր Էկոնոմիկայի նախարարությունը։

Թեև գոյություն ունի «Բնապահպանական վերահսկողության մասին» օրենք, որը գործում է, սակայն, ցավոք, այնտեղ հստակ ձևակերպված չէ, որ տեսչությունը պարտավոր է մոնիթորինգ իրականացնել թունաքիմիկատներով հողի մասով։ 

Ստացվում է՝ մենք այսօր չունենք պետական մակարդակով վերլուծություն կամ տվյալներ այն մասին, թե որքանով են Հայաստանի հողերն աղտոտված թունաքիմիկատներով, հատկապես՝ գյուղատնտեսական այնպիսի շրջաններում, ինչպիսիք են՝ Արմավիրի, Արարատի կամ Արագածոտնի մարզերի որոշ համայնքները։

Չունենք նաև վերընշված հարցման հասցեատեր։

Եվ սա այն դեպքում, երբ գյուղատնտեսությունը Հայաստանի տնտեսության առանցքային ճյուղերից մեկն է։

Կեղծված թունաքիմիկատներ չեն ներկրվել, բայց փորձել են ներմուծել չգրանցվածները. ՊԵԿ

Թունաքիմիկատները Հայաստան են ներմուծվում ԱՏԳ ԱԱ 3808 ապրանքային կոդով (միջատասպան նյութ, հերբիցիդ, ռոդենտիցիդ, ֆունգիցիդ)։ Դրանց ներմուծելու ժամանակ պարտադիր պահանջվում է լիազոր մարմնի կողմից տրված համապատասխան թույլտվություն։

Տարեկան միջինը Հայաստան է ներկրվում մոտ 3000 տոննա թունաքիմիկատ։ 2020-2024թթ. և 2025թ. մայիսն ընկած ժամանակում ներմուծվել է 16 300 տոննա թունաքիմիկատ՝ ընդհանուր՝ 94 մլն 361 հազար ԱՄՆ դոլար արժողությամբ։

ՊԵԿ-ից մեզ հայտնել էին, որ թեև 2020-2025թթ.ին կեղծված թունաքիմիկատներ չեն ներկրվել, սակայն փորձել են ներկրել գրանցում չունեցող թունաքիմիկատներ։

«Առկա են եղել դեպքեր, երբ ապրանքատեսակները ներմուծվել են ՀՀ, սակայն լիազոր մարմնի կողմից ստացել են մերծում՝ ՀՀ-ում գրանցված չլինելու պատճառով, և ներմուծող կազմակերպությունները նշված ապրանքնտեսակները հայտարարագրել են «Վերաարտահանում» մաքսային ընթացակարգով և հետ են վերադարձրել մատակարարին»,-հայտնել են ՊԵԿ-ից։

2020-2025թթ.ին արձանագրվել են խախտումներ նաև թունաքիմիկատների մաքսային ձևակերպումների ժամանակ, ինչի պատճառով կազմվել են արձանագրություններ՝ «Մաքսային կարգավորման մասին» ՀՀ օրենքի 304-րդ, 308-րդ, 316-րդ հոդվածների հատկանիշներով։

«ՊԵԿ-ը համագործակցում է տարբեր պետական գերատեսչությունների, այդ թվում ՍԱՏՄ-ի հետ՝ մասնավորապես, ըստ անհրաժեշտության, ապրանքների պահպանման վայրերում իրականացվում է ապրանքների նմուշառում»,- հայտնել էր ՊԵԿ-ը

2024-ի մոնիթորիգի արդյունքները դեռ ամփոփվում են. 5 ամիս սպասելով ՍԱՏՄ պատասխանին

2024թ. սեպտեմբերի 17-ին Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմինը հաղորդագրություն էր տարածել` նշելով, որ Հայաստանի բոլոր մարզերի գյուղացիական տնտեսություններից պատահական ընտրության սկզբունքով, իրականացվում է բուսական ծագման մթերքների նմուշառում («իրականացվելու է 13 մշակաբույսերի 121 նմուշառում, որոնք ենթարկվելու են 2416 փորձաքննության՝ 1509-ը՝ թունաքիմիկատների, 696-ը՝ ծանր մետաղների, 192-ը՝ նիտրատների և 19-ը՝ ԳՁՕ-ների մասով): 

2025թ. փետրվարին մենք հարցում էինք ուղարկել ՍԱՏՄ՝ խնդրելով տրամադրել մոնթիորինգի արդյունքները, եթե դրանք պատրաստ են։ ՍԱՏՄ-ից մեզ հայտնել էին, որ «փորձաքննության արդյունքները գտնվում են ամփոփման փուլում, ավարտին կհասցվեն մեկ ամսվա ընթացքում»:

Մեկ ամսից՝ 2025թ. մարտի 21-ին մենք նորից դիմեցինք ՍԱՏՄ-ն՝ հիշեցնելով, որ ժամկետը լրացել է, սակայն մեզ պատասխանեցին, որ լրացուցիչ աշխատանք պետք է իրականացնեն։

«Ձեր հարցումը պահանջում է լրացուցիչ աշխատանք, այն կտրամադրվի 30-օրյա ժամկետում»,- հայտնեց ՍԱՏՄ-ն 2025թ. մարտի 27-ին։ 

Ասում են՝ հուսահատությունը մեղք է, և մենք որոշ ժամանակ անց դարձյալ փորձեցինք հասկանալ՝ արդյոք մոնիթորինգի արդյունքները պատրաստ են։ Այս հարցով վերջին պատասխանը ՍԱՏՄ-ից ստացանք 2025թ. հունիսի 13-ին.

«2024թ. մոնիթորինգի արդյունքները դեռ ամփոփված չեն, կտրամադրվեն պատրաստ լինելուն պես»,-հայտնել էին ՍԱՏՄ-ից։

Հուսով ենք՝ ոչ 3 կամ 5 տարի անց։

Сообщение Քաղցկեղածին թունաքիմիկատներ միրգ-բանջարեղենում. ինչ է մեր «առողջ» ափսեի մեջ появились сначала на anvtangsnund.am.

Անասնապահության և տավարաբուծության զարգացման համար Էկոնոմիկայի նախարարությունն առաջարկում է փոփոխություններ և լրացումներ կատարել Կառավարության՝ 2024թ. օգոստոսի 22-ի N 1392-Լ որոշման մեջ։

Մասնավորապես, 2025-2028թթ.ին «Խելացի» անասնաշենքերի կառուցման կամ վերակառուցման և դրանց տեխնոլոգիական ապահովման աջակցության համար նախատեսվում է հատկացնել 1 մլրդ․ 8 մլն․ ՀՀ դրամ, իսկ 2025-2029թթ. տավարաբուծության զարգացման ծրագրի համար՝ 1 մլրդ․ 22 մլն․ ՀՀ դրամ։

Նախագծի հիմնավորման մեջ նախարարությունը նշում է, որ 2019-2023թթ. դեկտեմբերի 31-ը դժվարություններ են ի հայտ եկել «Խելացի» անասնաշենքերի կառուցման կամ վերակառուցման և տեխնոլոգիական ապահովման պետական աջակցության ծրագրի ընթացքում. դրանք կապված էին անասնաշենքերի կառուցման ֆինանսավորման սահմանափակումների, ծախսերի համահարթ գնահատման, ինչպես նաև՝ նախատեսվածից քիչ գլխաքանակ ունեցող տնտեսավարողների ծրագրից դուրս մնալու հետ։

Իսկ 2019-2024թթ. տավարաբուծության զարգացման պետական աջակցության ծրագրի իրականացման ժամանակ խնդիրներ են առաջացել տվյալների, տոհմային կենդանիների անկման, սանիտարական սպանդի և արտասահմանից ներմուծվող կենդանիների կարանտինի ժամկետների մասով:

«Խելացի» անասնաշենքերի կառուցման կամ վերակառուցման և տեխնոլոգիական ապահովման պետական աջակցության ծրագրի շրջանակներում անասնագոմ կառուցելու նպատակով Էկոնոմիկայի նախարարություն դիմել է 411 տնտեսվարող: Նրանց հետ կնքվել է 98 պայմանագիր, շահագործման հանձնվել է 51 անասնաշենք, իսկ 51 փոխհատուցում տրամադրվել է՝ ընդհանուր 821,4 միլիոն ՀՀ դրամի չափով։ 

Կառուցված անասնաշենքերից 37-ը (73%) եղել են 3-րդ մոդելի, 9-ը (17%)՝ 2-րդ մոդելի, և 5-ը (10%)՝ 1-ին մոդելի։ 234 քաղաքացի ստացել է հավաստագիր Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանում կազմակերպված դասընթացների արդյունքում։

2019-2024թթ. տավարաբուծության զարգացման պետական ծրագրի շրջանակում ներկրվել են կաթնային և կաթնամսային ուղղվածության տոհմային երինջներ՝ հոլշտին, շվից, սիմենթալ և ջերսեյ ցեղերից: Այս կենդանիներից և նրանց սերունդներից, ըստ նախագծի հիմնմավորման, ամեն տարի ստացվում է ավելի քան 2400 գլուխ բարձրարժեք սերունդ, որը թեև սահմանափակ է, բայց կարևոր գենոֆոնդ է հանդիսանում Հայաստանում բուծվող տավարի տոհմային և մթերատու հատկանիշների բարելավման համար։ 

Ծրագրին մասնակցելու համար տնտեսավարողը պետք է ներկայացնի անհրաժեշտ փաստաթղթերը, որոնք ներառում են՝ էլեկտրոնային դիմում, պետական ռեգիստրի վկայական, անշարժ գույքի սեփականության իրավունքի վկայական, նոտարական վավերացմամբ համասեփականատերերի համաձայնություն, անհրաժեշտության դեպքում՝ վերակառուցվող գույքի լուսանկարներ և բարվոք վարկային պատմության վերաբերյալ ԱՔՐԱ տվյալներ։ Նախարարությունը ստուգում է փաստաթղթերի ամբողջականությունը 5 աշխատանքային օրվա ընթացքում և իրականացնում մոնիթորինգ։ Ընդհանուր գործընթացը ներառում է պայմանագիր կնքելու փուլը և երեքփուլային փոխհատուցման մեխանիզմ։

Դիմել կարող են այն տնտեսավարողները, որոնք հանդիսանում են իրավաբանական անձինք կամ անհատ ձեռնարկատերեր և իրականացնում են ոլորտային գործունեություն։

Որպես ակնկալվող արդյունք՝ նշվում է, որ «Խելացի» անասնաշենքերի կառուցման կամ վերակառուցման և դրանց տեխնոլոգիական ապահովման աջակցության ծրագրի արդյունքում կավելանա շահառուների թիվը, կկառուցվեն ժամանակակից պահանջներին համապատասխան անասնաշենքեր։

Իսկ տավարաբուծության զարգացման պետական ծրագրի միջոցառումների իրականացման արդյունքում նախատեսվում է, որ այդ ընթացքում պետական աջակցությամբ տավարաբուծությամբ զբաղվող տնտեսավարողները ձեռք կբերեն շուրջ 3430 գլուխ խոշոր եղջերավոր տոհմային կենդանիներ՝ տարբեր սեռահասակային խմբերում։

Այս ամենը, ըստ նախագծի, կնպաստի անասնաբուծության ճյուղի արտադրողականության բարձրացմանը և արտադրության ծավալների ավելացմանը:

Сообщение 3 մլրդ դրամ՝ «Խելացի» անասնաշենքերի և տավարաբուծության զարգացման համար. նախագիծ появились сначала на anvtangsnund.am.

Երեկ լուրեր տարածվեցին, որ Ռուսաստանը, որը Հայաստանի պտուղ-բանջարեղենի արտահանման հիմնական շուկաներից է, հուլիսի 15-ից սահմանափակել է դրանց մատակարարումը, քանի որ 2024թ. ապրիլ-հունիս ամիսներին լոլիկում և խնձորում հայտնաբերել է վտանգավոր թունաքիմիկատների թույլատրելի քանակը գերազանցող 8 նոր դեպք։

«Ռոսսելխոզնադզորը» մտահոգություն է հայտնում ստեղծված իրավիճակի վերաբերյալ և, հետևաբար, կրկնում է իր խնդրանքը՝ այդ դեպքերի վերաբերյալ ծառայողական հետաքննություն անցկացնել և տեղեկացնել Ռուսաստանի Դաշնություն վտանգավոր ապրանքների մատակարարումը կանխելու համար ձեռնարկված միջոցների մասին»,-նշված էր գրության մեջ։

«Ռոսսելխոզնադզոր»-ից նաև հայտնել են, որ ավելի վաղ՝ հունիսի 5-ին գրությամբ դիմել էին ՀՀ Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմին (ՍԱՏՄ)՝ դեպքերի վերաբերյալ  հետաքննություն իրականացնելու և տեղեկատվություն տրամադրելու համար, սակայն, տեղեկատվության բացակայության պատճառով, որոշում են կայացրել կասեցնել Հայաստանից արտահանումները՝ ներկայացնելով ընկերությունների ցանկը (18 էջ), որոնցից մատակարարումները դադարեցվում են։

Մենք ուսումնասիրել ենք 2022-2024թթ. մայիսն ընկած ժամանակահատվածում Հայաստանից արտահանումները, 2019 և 2021թթ.ին տեղական պտուղ-բանջարեղենում թունաքիմիկատների  մոնիթորինգների արդյունքները և պարզել, որ դրանցում եղել են տարբեր տեսակի թունաքիմիկատների թույլատրելի քանակի գերազանցումներ, իսկ խնձորում և լոլիկում հաճախ են հայտնաբերվել հատկապես քլորպիրիֆոս և դիմետոատ։

Ի՞նչ թունաքիմիկատներ են դրանք, որքա՞ն մեծ է ռիսկը մարդու առողջության վրա, ի՞նչ հետևանքներ կարող է թողնել պետական թերի վերահսկողությունը տնտեսության վրա։

Նյութում կարդացեք՝

• Ո՞րն է խնձորի և  լոլիկի արտահանման հիմնական ուղղությունը
• Իսկ ի՞նչ խնձոր և լոլիկ ենք ուտում մենք
• Ի՞նչ թունաքիմիկատներ են հայտնաբերվել խնձորում և լոլիկում, որքանո՞վ են դրանք վտանգավոր
• Ի՞նչպես են դրանք ազդում մարդու առողջության վրա. սննդագետի վերլուծությունը
• Ի՞նչպես է թերի վերահսկողությունը վնասում տնտեսությանը

Ո՞րն է խնձորի և  լոլիկի արտահանման հիմնական ուղղությունը

Ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների համաձայն՝ 2023-2024թթ. մայիսն ընկած ժամանակահատվածում Հայաստանից արտահանվել է 13 189 տոննա խնձոր, տանձ և սերկևիլ՝ ընդհանուր մոտ 13 մլն ԱՄՆ դոլարի։

Նույն ժամանակահատվածում արտահանվել է 23 936 տոննա լոլիկ, ընդհանուր՝ 35,5 մլն ԱՄՆ դոլարի։

Պետական եկամուտների կոմիտեի հրապարակած վերջին տվյալների ուսումնասիրության համաձայն` խնձորի, տանձի, սերկևիլի և լոլիկի արտահանման հիմնական ուղղություներից մեկը հենց Ռուսաստանն է. խնձորի, տանձի և սերկևիլի մոտ 90%-ը և լոլիկի մոտ 50%-ը Հայաստանից արտահանվում է Ռուսաստան։

Մասնավորապես, 2022թ.ին Հայաստանից արտահանվել է 14 246 տոննա (ընդհանուր՝ 7,4 մլն դոլար արժողությամբ)  խնձոր, տանձ և սերկևիլ, որի 85%-ը՝ 12 106 տոննան՝ Ռուսաստան (2023թ. առաջին կիսամյակում նշված ապրանքների մոտ 40%-ն է արտահանվել Ռուսաստան)։

Մոտավոր նույն պատկերն է լոլիկի դեպքում. 2022թ.ին Հայաստանից արտահանվել է 43 006 տոննա լոլիկ (ընդհանուր՝ մոտ 48 մլն դոլար արժողությամբ), որի կեսը՝ 50%-ը՝ դեպի Ռուսաստան (ընդհանուր՝ 25,5 մլն ԱՄՆ դոլարի)։

Made with Visme

2023թ. առաջին կիսամյակում Հայաստանից արտահանվել է 19 596 տոննա լոլիկ (ընդհանուր՝ 26,2 մլն ԱՄՆ դոլարի), որի 70%-ը՝ դարձյալ դեպի Ռուսաստան (ընդհանուր՝ 25,5 մլն ԱՄՆ դոլարի)։

Իսկ ի՞նչ խնձոր և լոլիկ ենք ուտում մենք

Դեռևս այս տարվա` 2024թ. փետրվարի 26-ին ՍԱՏՄ-ն հայտարարություն էր տարածել, որտեղ հայտնել էր, որ 2019 և 2021թթ.ին Հայաստանի պտուղ-բանջարեղենի որոշ տեսակներում հայտնաբերվել են «պեստիցիդների մնացորդային նյութերի սահմանային թույլատրելի քանակության գերազանցման դեպքեր»:

Դրանց թվում էին նաև լոլիկն ու խնձորը, որոնցում Ռուսաստանի «Ռոսսելխոզնադզորը»  այս տարվա ապրիլ-հունիս ամիսներին նույնպես հայտնաբերել էր թունաքիմիկատների թույլատրելի քանակի գերազանցման 8 դեպք և տեղեկացրել  ՍԱՏՄ-ին։ 

Մենք ուսումնասիրել ենք ՍԱՏՄ կողմից նշված` 2019 և 2021թթ. իրականացրած լաբորատոր փորձաքննություններն ու հայտնաբերած խախտումները տարբեր մրգերում և բանջարեղեններում՝ ըստ նմուշների և թունաքաիկտների մնացորդային թվի։ 

Խնձորի և լոլիկի դեպքում առավել հաճախ հանդիպել են հատկապես երկու թունաքիմիկատների՝ դիմետոատի և քլորպիրիֆոսի թույլատրելի քանակների գերազանցելու դեպքեր։

Մասնավորապես, 2019թ.ին ՍԱՏՄ-ն փորձաքննել է խնձորի 17 նմուշ, որոնցից 7-ում, այսինքն՝ 41%-ում կամ ամեն 2-րդում հայտնաբերվել է դիմետոատ։

Դիմետոատը օրգանոֆոսֆատային միջատասպան է, որն օգտագործվում է գյուղատնտեսությունում։ Այն կարող է բացասաբար ազդել մարդու նյարդային համակարգի վրա, վնասել լյարդն ու երիկամները, առաջացնել շնչառական և մարսողական խնդիրներ։ 

Երկարատև ազդեցությունը կարող է բարձրացնել քաղցկեղների որոշ տեսակների առաջացման ռիսկը։

Խնձորի 1-ական նմուշներում հայտնաբերվել է պրոպարգիտ և ցիպրոդինիլ։

2021թ.ին նույնպես փորձաքննվել է խնձորի 17 նմուշ, որոնցից 3-ում դարձյալ հայտնաբերվել է դիմետոատ, նմուշներից 6-ում կամ ամեն 3-րդում (35 %)` քլորպիրիֆոս, 3-ում՝ իմիդակլոպրիդ, 2-ում՝ պրոպարգիտ և ևս մի քանի թունաքիմիկատ։

Առավել մանրամասն՝ ինֆոգրաֆիկայում

Made with Visme

Քլորպիրիֆոսը օրգանոֆոսֆատային միջատասպան է, որը կարող է խաթարել նյարդային համակարգի գործունեությունը, առաջացնել գլխացավեր, հղիների մոտ՝ ազդել պտղի զարգացման վրա։ Բացի այդ, այն կարող է խաթարել էնդոկրին համակարգի աշխատանքը։ 

2019թ.ին փորձաքննվել է լոլիկի 20 նմուշ, որից 3-ում հայտնաբերվել է քլորպիրիֆոս, 2-ում՝ պենկոնազոլ։

Պենկոնազոլը ֆունգիցիդ է, որն օգտագործվում է բույսերի սնկային հիվանդությունների դեմ պայքարում. մարդու մոտ կարող է առաջացնել ալերգիկ ռեակցիաներ։

2021թ.ին փորձաքննվել է լոլիկի 12 նմուշ, որոնցից 3-ում կամ ամեն 4-րդում դարձյալ հայտնաբերվել է քլորպիրիֆոս, 1 նմուշում ևս՝ պենկոնազոլ, 3- նմուշում՝ ազոքսիստրոբին, 1-ական նմուշներում՝ դելտամետրին, իմիդակլոպրիդ, ցինեբ, տրիադիմեֆոն։

Ի՞նչ են դրանք և ինչու՞ են վտանգավոր առողջության համար

Թունաքիմիկատների տոկոսային շեղում նշանակում է, որ ուղիղ այդքան տոկոս հավանականություն կա, որ ձեզ բաժին կհասնի թունաքիմիկատով մթերք։ Այսպես է մեկնաբանում խախտումները «Էկոկենտրոնի սննդի շղթայի ռիսկերի գնահատման կենտրոն»-ի ղեկավար, սննդագետ Դավիթ Պիպոյանը։

«Եթե ճիշտ նմուշառում ես իրականացրել, էդ դեպքում, եթե պայմանական՝ նմուշների 25%-ում կա շեղում, դա նշանակում է, որ նմուշներից ամեն 4-րդն աղտոտված է թունաքիմիկատով, և բարձր է հավանականությունը, որ սպառողը կստանա աղտոտված նմուշ»,-ասում է սննդագետը։

Անդրադառնալով կոնկրետ լոլիկի և խնձորի նմուշներում հայտնաբերված թունաքիմիկատների մնացորդային բարձր քանակներին՝ Դ. Պիպոյանն ասում է, որ ակնհայտն է, որ երկուսում էլ կա, օրինակ, քլորպիրիֆոսի խախտման կրկնվող դեպքեր։ 

«Այս բարձր քանակությունները մեզ հուշում են, որ մեր երկրում քլորպիրիֆոսով աղտոտման վտանգը բարձր է, և եթե դուք այդ նմուշներում տեսնում եք՝ որքան հաճախ են հանդիպել քլորպիրֆոսով պայմանավորված շեղումները, դա նշանակում է, որ սա նաև մասսայական օգտագործվող թունաքիմիկատ է, -ասում է սննդագետը։ — Սա կրկնակի մեսիջ է, որ մի կողմից մենք պատկեր ենք կազմում, թե գյուղատնտեսության մեջ որ տեսակի թունաքիմիկատն է կիրառվում, քանի որ սա ժամանակակից թունաքիմիկատ է, և չենք կարող ասել, որ սա պատմական աղտոտում է։ Մյուս առումով՝ թունաքիմիկատների մոնիթորինգը և ռիսկի գնահատումն ամբողջ աշխարհն իրականացվում է ոչ միայն հանրային առողջապահական խնդիրնները հասկանալու, այլև տվյալ երկրի արտահանման խնդիրները բացահայտելու համար»,-ասում է Դ. Պիպոյանը՝ նշելով, որ սա նաև շատ կարևոր գործոն է երկրի տնտեսության զարգացման համար, քանի որ միրգն ու բանջարեղենն արտահանման ամենամեծ պոտենցիալ ունեցող ապրանքներից են։

Ըստ նրա՝ եթե պետությունը ռիսկի գնահատում պատվիրեր, կհասկանար՝ որ ապրանքների մասով է ամենաբարձր ռիսկը և տնտեսվարողներին կկարողանար բացատրել, թե ինչպես ճիշտ օգտագործել թունաքիմիկատները, ինչպես հետևել պատշաճ գյուղատնտեսական գործելակերպի պահանջներին, երբ իրականացնել սրսկումն ու հավաքը և այլն։ 

«Պետությունը նաև պետք է պատշաճ վերահսկողություն իրականացներ, որ ոչ թե Ռուսաստանի Դաշնությունից գրեին. ի վերջո, տարրական բան ասենք՝ եթե 2019թ. և 2021թ. մոնիթորինգը արդեն դա (թունաքիմիկատների թույլատրելի քանակի գերազանցում, հեղ.) ցույց է տվել, ինչու՞ եք սպասում, որ Ռուսաստանի Դաշնությունը գրի, դուք ինչի՞ համար եք (նկատի ունի՝ ՍԱՏՄ-ն, հեղ.), ձեր նպատակը ո՞րն է»,-ասում է Դ. Պիպոյանը։

Թեև մնացորդային քանակները կարող են մարդկանց համար շատ չնչին թվալ, սակայն առողջության ռիսկը, ըստ սննդագետի, գնահատվում է ինչպես վերջիններիս սուր ազդեցությամբ (օրինակ, «սրսկած է, մի’ կերեք», հեղ.), այնպես էլ՝ քրոնիկ, այսինքն՝ պարբերաբար օգտագործելու պատճառով օրգանիզմում կուտակվելով։

«Թունաքիմիկատների քրոնիկ ռիսկն առաջանում է, երբ մարդ շատ ցածր մակարդակներով երկար կամ հաճախակի օգտագործում է այդ թունաքիմիկատը. դա հենց այս դեպքն է (ՍԱՏՄ հայտնաբերած քիչ թվացող ավելցուկային թունաքիմիկատները, հեղ.)»,-նշում է սննդագետը։-Մեր հետազոտության համաձայն՝ մենք տարիներ ենք ունեցել, երբ ամռանը ազգաբնակչության ստվար մեծամասնության մոտ մրգի և բանջարեղենի օրական սպառումը եղել է 870 գրամ, երբ երաշխավորվող քանակը 400գ է»,-ասում է Դ.Պիպոյանը։

Սննդագետը նշում է, որ, ցավոք,  մարդկանց այսօր սեփական առողջությունն ավելի քիչ է հուզում, քան քաղաքական թեմաները, քանի որ շատերը փորձում են նույնիսկ այս դեպքում քաղաքական ենթատեքստ տեսնել Ռուսաստանի որոշման մեջ՝ անտեսելով պետական պատասխանատու մարմինների թերացումները։

Сообщение Արգելված պտուղ-բանջարեղենը. ի՞նչ վտանգավոր թունաքիմիկատներ են ժամանակին հայտնաբերվել հայկական խնձորում և լոլիկում появились сначала на anvtangsnund.am.

Վերջերս anvtangsnund.am-ը հոդված էր հրապարակել այն մասին, որ երրորդ երկրներից Հայաստան ներմուծվող մսամթերքի ոչ բոլոր պարտադիր ցուցանիշներն են փորձաքննվում։ 

Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմնի պետ Արմեն Հայրապետյանը մեզ հետ զրույցում նշել էր, որ բոլոր ցուցանիշները փորձաքննելը «ծախսատար կլինի տնտեսվարողի համար», հետևաբար, ռիսկայնությունը գնահատում են արդեն իսկ հայտնաբերված խախտումների մասով՝ ներմուծման ժամանակ փորձաքննելով առավելագույնը 6 ցուցանիշ։ Սա հակասում էր ԵԱՏՄ տեխկանոնակարգերի նորմերին, ըստ որի՝ կանոնակարգի բոլոր ցուցանիշները պարտադիր են փորձաքննության համար։

Հարցը պարզաբանելու և ի վերջո հասկանալու՝ ճիշտ է արդյոք ՍԱՏՄ քաղաքականությունը՝ դիմեցինք Էկոնոմիկայի նախարարություն և ԵՏՀ տեխկանոնակարգման բաժին։

Ավելին, մենք ուսումնասիրեցինք 2023թ.ին երրորդ երկրներից Հայաստան ներմուծված տարբեր տեսակի մսամթերքի ծավալները և դրանց լաբորատոր փորձաքննությունները, ինչից պարզվեց, որ կան ցուցանիշներ, որոնք 2023թ.ին ՍԱՏՄ-ն երբևէ չի փորձաքննել մսամթերքում, օրինակ, քաղցկեղածին թունաքիմիկատները, մսամթերքի որոշ տեսակներում՝ հակաբիոտիկները, ծանր մետաղները, նաև՝ տարբեր մանրէաբանական ցուցանիշներ։ Ավելին, որոշ մսամթերքներ Հայաստան են ներմուծվել այնպիսի երկրներից, որոնք ունեն թունաքիմիկատներով աղտոտված տարածքներ։

Ինչպե՞ս է ՍԱՏՄ-ն երաշխավորում սպառողների անվտանգությունը, եթե անվտանգային կարևոր ցուցանիշներ 2023թ.ին երբևէ չի փորձաքննել, ի՞նչ հետևանքներ կարող են թողնել այդ չստուգված նյութերը մարդու առողջության վրա։

Նյութում կարդացեք՝

• Փորձաքննե՞լ բոլոր ցուցանիշները, թե՞ ոչ. ԵՏՀ պատասխանը ՍԱՏՄ-ին
• Ցուցանիշներ, որոնք 2023թ.ին ՍԱՏՄ-ն երբևէ չի փորձաքննել
• Ո՞ր երկրներից է 2023թ.ին Հայաստան ներմուծվել մսամթերքի մեծ մասը
• Դրանցից որու՞մ կան թունաքիմիկատներով աղտոտված տարածքներ
• Ի՞նչ հետևանքներ կարող են թողնել չստուգված նյութերը մարդու առողջության վրա

Փորձաքննե՞լ բոլոր ցուցանիշները, թե՞ ոչ. ԵՏՀ պատասխանը ՍԱՏՄ-ին

Կենդանական ծագման մթերքը, հատկապես՝ մսամթերքը համարվում է բարձր ռիսկային մթերք, հետևաբար, շատ կարևոր է, որ այն պատշաճ վերսահսկվի և լինի անվտանգ։

ԵԱՏՄ տեխկանոնակարգերով էլ պահանջվում է փորձաքննել երրորդ երկրներից ԵԱՏՄ տարածք ներմուծված, անասնաբուժասանիտարական հսկողության ենթակա ապրանքները՝ բոլոր ցուցանիշներով՝ հավաստիանալու, որ դրանք անվտանգ են։

Այնինչ ՍԱՏՄ պետ Արմեն Հայրապետյանը  նշում է, որ բոլոր ցուցանիշներով փորձաքննելը պարտադիր չէ, ավելին՝ «ծախսատար է»։

«Բոլոր անվտանգային ցուցանիշները շատ ծախսատար կլինի տնտեսվարողների համար, հետևաբար, մենք գործարկել ենք ռիսկերի նոր համակարգ, որտեղ հենց վերլուծության և գնահատման հիման վրա ենք հանում. եթե կա, օրինակ, լիստերիայի ցուցանիշ Բրազիլայից ներմուծված թռչնամսի վերաբերյալ՝ Եվրամիություն, ԵԱՏՄ և Հայաստանի շուկայում արձանագրված դեպք, անպայման լիստերիայով դրվում է պարտադիր փորձաքննության»,-ասել էր Ա. Հայրապետյանը։

ՍԱՏՄ պետ Արմեն Հայրապետյանի հետ զրույցից հետո մենք դիմել էինք վերադաս՝ Էկոնոմիկայի նախարարություն, որտեղից մեզ հայտնել էին, որ «անասնաբուժական հսկողության ենթակա ապրանքները պետք է համապատասխանեն ԵԱՏՄ տեխնիկական կանոնակարգերով սահմանված անվտանգության ցուցանիշներին և ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված պահանջներին»։ 

Իսկ ԵԱՏՄ տեխնիկական կանոնակարգի անվտանգային ցուցանիշները ավելին են, քան ՍԱՏՄ կողմից ռոտացիոն սկզբունքով ընտրված 4-6 ցուցանիշները։

Օրինակ, թռչնամսի և դրա վերամշակումից ստացվող արտադրանքի համար ԵԱՏՄ ՄՄ ՏԿ 051/2021, ՄՄ ՏԿ 021/2021 տեխկանոնակարգերով սահմանված են 10-ից ավելի պարտադիր փորձաքննության ցուցանիշներ։

Տարբեր լաբորատորիաներից փորձեցինք ճշտել՝ որքան կարժենա թռչնամսի և դրա վերամշակումից ստացվող արտադրանքի համար ԵԱՏՄ ՄՄ ՏԿ 051/2021, ՄՄ ՏԿ 021/2021 կանոնակարգերով սահմանված բոլոր ցուցանիշների փորձաքննությունը և արդյոք դա իսկապես այնքան «ծախսատար է», որքան նշում է ՍԱՏՄ պետը. պատասխանը՝ 120-130 000 ՀՀ դրամ՝ մեկ նմուշի համար։

ՍԱՏՄ-ն չհամաձայնվեց Էկոնոմիկայի նախարարության պատասխանի հետ՝ «հերքում» տարածելով և նշելով, որ ՍԱՏՄ և Էկոնոմիկայի նախարարության պատասխաններում «հակասություն չկա»։ 

Հետևաբար, մենք դիմեցինք Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովի տեխկանոնակարգման բաժին՝ ՍԱՏՄ և Էկոնոմիկայի նախարարության միջև եղած «տարաձայնությունները» հստակեցնելու և ի վերջո հասկանալու՝ ճիշտ է արդյոք ՍԱՏՄ քաղաքականությունը՝ ներմուծման ժամանակ փորձաքննել տեխկանոնակարգի ընդամենը մի քանի ցուցանիշ։

ԵՏՀ Սանիտարական, բուսասանիտարական և անասնաբուժական միջոցառումների տնօրեն Ն. Ժուկովան, թռչնամսի օրինակով, նշել էր, որ անասնաբուժասանիտարական հսկողության ենթակա ապրանքը (մսամթերքն է, օրինակ, հեղ.) պետք է համապատասխանի Մաքսային միության (ՄՄ) ՏԿ 051/2021 պահանջներին և դրանց նկատմամբ կիրառվող ՄՄ տեխնիկական կանոնակարգերին։ 

«ՄՄ ՏԿ 051/2021-ի 126-127-րդ կետերի համաձայն՝ թռչնի սպանդի մթերքը ենթակա է անասնաբուժասանիտարական փորձաքննության՝ նախքան Միության մաքսային տարածքում շրջանառության մեջ մտնելը։ Թռչնի սպանդի մթերքի անասնաբուժասանիտարական փորձաքննությունը (այդ թվում՝ մանկական սննդի համար թռչնի սպանդի մթերքը) և դրա արդյունքների գրանցումն իրականացվում է «Սննդամթերքի անվտանգության մասին» Մաքսային միության տեխնիկական կանոնակարգին համապատասխան (այսուհետ՝ «ՄՄ ՏԿ 021/2011)՝ անասնաբուժասանիտարական փորձաքննության առումով»։

Հատված՝ ԵՏՀ Ն. Ժուկովայի պատասխանից։

Նա նաև հավելել էր, որ թռչնամիսը և թռչնի սպանդի մթերքը պետք է համապատասխանեն ՄՄ ՏԿ 051/2021 և ՄՄ ՏԿ 021/2021-ին  պահանջներին՝ հաշվի առնելով Մաքսային միության հանձնաժողովի 2011թ. դեկտեմբերի 9-ի` «Մաքսային միության՝ «Սննդամթերքի անվտանգության մասին» տեխնիկական կանոնակարգի ընդունման մասին» N 880 որոշման 3-րդ կետի 3.8 ենթակետի դրույթները, որոնց համաձայն՝ 

«Պաթոգեն միկրոօրգանիզմների և դրանց տոքսինների, միկոտոքսինների, թունավոր տարրերի, նիտրատների, գլոբալ թունաքիմիկատների (Հեքսաքլոր ցիկլոհեքսան կամ հեքսաքլորան), ինչպես նաև՝ ռադիոնուկլիդների թույլատրելի մակարդակը սահմանվել է ՄՄ ՏԿ 021/2011, իսկ մանրէաբանական անվտանգության ստանդարտները (պայմանական պաթոգեն ​​միկրոօրգանիզմները)՝ ՄՄ ՏԿ 051/2021-ում»։

Հատված՝ ԵՏՀ պատասխանից

ԵՏՀ-ից նշել էին, որ անասնաբուժական հսկողության ենթակա ապրանքների մասով կիրառվում են Մաքսային միության հանձնաժողովի՝ 2010թ. հունիսի 18-ի N 317 որոշմամբ հաստատված դրույթները։
 

Ցուցանիշներ, որոնք 2023թ.ին ՍԱՏՄ-ն երբևէ չի փորձաքննել

Մենք դիմել ենք ՍԱՏՄ՝ խնդրելով տեղեկացնել, թե 2023թ. հունվար-դեկտեմբեր ամիսների ընթացքում թռչնի, խոզի, ոչխարի, տավարի մսում, ձկում և ձկնամթերքում ո՞ր ցուցանիշներով են փորձաքննություն պատվիրել լաբորատորիաներին։

Տվյալների ուսումնասիրությամբ պարզվեց, որ 2023թ.ին նշված ապրանքներում ՍԱՏՄ-ն երբևէ չի ստուգել թունաքիմիկատները (տեխկանոնակարգով սահմանված են 2-ը՝ հեքսաքլորան՝ ՀՔՑՀ (α, β, γ- իզոմերներ) և ԴԴՏ և մետաբոլիտները, հեղ.)։

Հեքսաքլորան՝ ՀՔՑՀ (α, β, γ- իզոմերներ) և ԴԴՏ թունաքիմիկատներ (պեստիցիդներ) են, որոնք օգտագործվում են միջատներին սպանելու համար: ԴԴՏ-ն մարդու կամ կենդանու կողմից օգտագործելուց / շնչուղիներով անցնելուց հետո վերածվում է մետաբոլիտների։

Հեքսաքլորանը և ԴԴՏ-ն ունեն հնարավոր կանցերոգեն՝ քաղցկեղածին հատկություն, ինչի պատճառով դրանց օգտագործումն արգելվում է։

Հակաբիոտիկներից՝ բացիտրացինը չի ստուգվել տավարի և ոչխարի մսում (աղիներում), տետրացիկլինի խումբն ու լևոմիցետինը (քլորամֆենիկոլ)` ձուկ, ձկնամթերքում։

Ծանր մետաղներից՝ կադմիումը ոչխարի մսում (աղիներում)։ Վերջինում չի ստուգվել նաև ՄԱՖԱՄ-ը, ԱՑԽՄ-ն, β ադենոխթանիչ ռակտոպամինը։

Սուլֆիտ ռեդուկցող կլոստրիդիումները (վնասակար, պայմանական պաթոգեն բակտերիաներ են, կարող են առաջացնել տարբեր հիվանդություններ, թունավորումներ, հեղ.) 2023թ.ին երբևէ չեն ստուգվել ձկում և ձկնամթերքում։

2023թ.ին մսամթերքի մեծ մասը Հայաստան է ներմուծվել երրորդ երկրներից

Պետական եկամուտների կոմիտեի հրապարակած վերջին տվյալների համաձայն՝ 2023թ. առաջին կիսամյակում Հայաստան ներկրված մսամթերքի մեծ մասը երրորդ երկրներից է. սառեցված տավարի մսի 88%-ը, թռչնի մսի 76%-ը, խոզի մսի 45%-ը, կենդանի և թարմ ձկան 100%-ը, սառեցած ձկան 80%-ը և ձկնամթերքի 34%-ը ներկրվել է ոչ ԵԱՏՄ երկրներից։

Մասնավորապես, 2023թ.ի առաջին կիսամյակում Հայաստան է ներմուծվել 18425 տոննա թռչնամիս, որից միայն 4477 տոննան (24%) է եղել ԵԱՏՄ երկրներից՝ հիմնականում Ռուսաստանից և շատ քիչ՝ Բելառուսից։ Գերակշիռ մասը բերվել է ԱՄՆ-ից, Ուկրաինայից, Բրազիլիայից և Վրաստանից (երկրների հերթականությունը ներկայացվում է՝ ըստ ծավալի նվազման, հեղ.)։

Սառեցված տավարի մսի գերակշիռ մասը՝ մոտ 1700 տոննա (88%-ը) ներմուծվել է երրորդ երկրներից՝ հիմնականում՝ Հնդկաստանից, նաև՝ Ուկրաինայից և Բրազիլիայից։

Խոզի մսի 45%-ը՝ մոտ 2380 տոննան նույնպես ներմուծվել է երրորդ երկրից` Բրազիլիայից ( 55%-ը բերվել է Ռուսաստանից)։

2023թ. առաջին կիսամյակում Հայաստան կենդանի ձուկ գրեթե չի ներմուծվել. հիմնականում ներմուծվել է սառեցված ձուկ՝ 788 տոննա, որի 80%-ը (629 տոննա)՝ երրորդ երկրներից, մասնավորապես՝ Չիլիից, Իրանից, Նորվեգիայից, Ֆարերյան կղզիներից, ԱՄՆ-ից և այլն։ Մնացած՝ մոտ 160  տոննան բերվել է Ռուսաստանից։

107,6 տոննա թարմ ձուկը ներմուծվել է բացառապես երրորդ երկրներից, հիմնականում՝ Նորվեգիայից՝ 104,3 տոննա, ապա շատ չնչին քանակությամբ՝ Ֆրանսիայից, Շրի Լանկայից և Թուրքիայից։

Թեև ձկնամթերք շատ չի ներմուծվել, բայց դրա 34%-ը՝ 9 տոննան դարձյալ եղել է երրորդ երկրներից։

Ոչխարի մսի մասով՝ Հայաստանն ինքնաբավ է և գրեթե չի ներմուծել. բերվել է ընդամենը 8,17 տոննա, այն էլ՝ ԵԱՏՄ անդամ պետությունից՝ Ռուսաստանից։

Էկոնոմիկայի նախարարության տվյալների համաձայն՝ 2019-2022թթ.ին Հայաստանում ցածր է եղել թռչնամսի և խոզի մսի ինքնաբավությունը. մասնավորապես, թռչնամսի ինքնաբավությունը 4 տարում միջինը 24% է, խոզինը՝ 50%։ 
 

Ի՞նչ հետևանքներ կարող են թողնել չստուգված նյութերը մարդու առողջության վրա. սննդագետի մեկնաբանությունը

Սննդամթերքի անվտանգության ապահավումը հնարավոր է բացառապես պատշաճ գործիքակազմ ունենալուց հետո, քանի որ, եթե այն չկա, ՍԱՏՄ-ն չի կարող ապահովել արդյունավետ պետական վերահսկողություն։ Այս կարծիքին է «Էկոկենտրոնի սննդի շղթայի ռիսկերի գնահատման կենտրոն»-ի ղեկավար, սննդագետ Դավիթ Պիպոյանը։

«Երբ լիազոր մարմինն ունի աշխատելու ցանկություն, ապա անպայման ինքն իր համար գործիքակազմ գտնում է, իսկ եթե չկա այդ ցանկությունը, բազմաթիվ պատճառաբանություններ է ունենում, թե ինչու այդպիսի գործիքակազմն ինքը չունի»,- ասում է սննդագետը։

Խոսելով ներմուծված մսամթերքում չստուգված հեքսաքլորանի և ԴԴՏ-ի մասին՝ սննդագետն ընդգծում է, որ դրանք խիստ թունավոր թունաքիմիկատներ են, հետևաբար շատ կարևոր է ռիսկի գնահատումը, քանի որ դրանք կայուն օրգանական աղտոտիչներ են, այսինքն՝ երկար ժամանակ կարող են պահպանվել հողում, ջրում, անասնակերում և կարող են թափանցել նաև սննդի մատակարարման շղթա՝ անցնելով թե’ բուսական, թե’ կենդանական ծագում ունեցող մթերքի մեջ.  ըստ սննդագետի՝ այս թունաքիմիկատները «սիրում են յուղային հյուսվածքներ»։ 

«Քաղցկեղների հետազոտության միջազգային կազմակերպությունը (International Agency for Research on Cancer, IARC) ԴԴՏ-ն դասակարգում է 2B խմբում, որոնք կոչվում են «հավանական քաղցկեղածիններ»։ «Հավանական քաղցկեղածին» համարում են այն դեպքում, երբ հստակ չեն այն ապացույցները, որ կոնկրետ տվյալ տարածաշրջանի քաղցկեղը պայմանավորված է հենց այդ նյութով, բայց, հաշվի առնելով, որ և’ ԴԴՏ-ն, և’ հեքսաքլոր ցիկլոհեքսանը նաև բազմաթիվ այլ հիվանդություններ են առաջացնում, բնականաբար, շատ կարևոր է, թե որ մթերքներից և ինչ քանակներով են մարդիկ այն ստանում, և ազգաբնակչության անվտանգության ապահովումը պետական մարմնի համար պետք է լինի շատ թիրախային»,-ասում է Դ. Պիպոյանը։

Բացի այդ, ռիսկը գնահատելիս պետք է նաև հաշվի առնել, թե որ երկրից է այն ներկրվել, քանի որ տարբեր երկրներում ԴԴՏ-ի և հեքսաքլորանի աղտոտման տարբեր մակարդակներ կան. 

«Հայաստան միս ներկրվում է նաև Բրազիլիայից։ Եթե ծանոթանաք Բրազիլիայի գիտական հետազոտություններին, ապա կտեսնեք, որ դեռևս 1995թ.ից այնտեղ կան լքված տարածքներ, որոնք երկար ժամանակ հանդիսացել են ԴԴՏ-ով աղտոտված տարածքներ,-ասում է սննդագետը։-Օրինակ, Ռիո դե Ժանեյրոյում մինչև 300 տոննա հեքսաքլոր ցիկլոհեքսանով աղտոտված տարածքներ կան»։

Նույնը վերաբերում է նաև Հնդկաստանին. տարբեր գիտական հետազոտություններ փաստում են, որ Հնդկաստանում նման խնդիր կա գետերի ջրերում։

«Հետազոտություն կա, որը գետի ջրի մեջ այդ թունաքիմիկատների պարունակությունն է ցույց տվել, գետի ջրով ջրվում են տարբեր տարածքներ, և այն շարժման մեջ է, ինչի հետևանքով ռիսկը մեծանում է, քանի որ դու չես կարող իմանալ՝ վաղը թունաքիմիկատները ինչի մեջ կարող են հայտնվել»,- նշում է սննդագետը։

Հայաստանում նույնպես գոյություն ունի, այսպես ասած, «պեստիցիդների գերեզման», որը գտնվում է Նուբարաշենում։ Սննդագետն ասում է, որ ցանկացած վթարի դեպքում կարող է հոսք տեղի ունենալ, ինչի հետևանքով դրանք կարող են մտնել շարժի մեջ և տարածվել։ 

Չփորձաքննված մյուս ցուցանիշները՝ բացիտրացինը, տետրացիկլինն ու լևոմիցետինը հակաբիոտիկներ են, և դրանց անկանոն կիրառումը կարող է բերել դրանց հանդեպ կայունության ձևավորման։ Սա ոչ միայն Հայաստանի, այլև համաշխարհային առողջապահության լրջագույն խնդիր է։

Կայունությունը նշանակում է, որ դեղն արդեն չի ազդելու մանրէի վրա, եթե դրա կիրառման կարիքը լինի։ Նույն կայունությունը կարող է ձևավորվել, եթե մարդ սննդի միջոցով պարբերաբար ստանա հակաբիոտիկները։

«Այսօր ամբողջ աշխարհը ներդնում է առողջության մեկ քաղաքականություն, քանի որ հակամանրէային նյութերի նկատմամբ կայունության ձևավորման ռիսկ կա։ Տարբեր միջոցառումներ են կազմակերպում այս թեմայով, և այսօր դուք փորձում եք հակաբիոտիկի ոլորտը կարգավորել, որ դրանք դեղատոմսով լինեն, այն դեպքում, երբ կոնկրետ սննդամթերքում, այդ թվում նաև՝ տեղական մթերքներում, առկա են հակաբիոտիկներ»,-ասում է Դ. Պիպոյանը։

Сообщение Ի՞նչ միս ենք կերել. 2023թ.ին ՍԱՏՄ-ն չի փորձաքննել քաղցկեղածին թունաքիմիկատները ներմուծված մսամթերքում появились сначала на anvtangsnund.am.

Փետրվարի 27-ից ուժի մեջ են մտել սննդային հավելումների, բուրավետիչների և տեխնոլոգիական միջոցների տեխնիկական կանոնակարգի փոփոխությունները։ 

2023թ. օգոստոսի 29-ի N 84 որոշմամբ ընդունված փոփոխություններով թարմացվելեն Մաքսային միության 029/2012-ի՝ «Սննդային հավելումների, բուրավետիչների և տեխնոլոգիական օժանդակ միջոցների» անվտանգության պահանջների 5 բաժինները և դրա 29 հավելվածները:  

Մասնավորապես, ներդրվել են 5 նոր հասկացություններ, թարմացվել են մի շարք սահմանումներ, թույլատրելի սննդային հավելումների ցանկը 362-ից կրճատվել է 349-ի, հանվել է 19 ապրանք և շրջանառության մեջ է մտել սննդային 6 նոր հավելում։

Սննդային հավելումները որպես սննդամթերք չօգտագործվող և սննդամթերքի բաղադրամաս չհամարվող նյութեր են։ Դրանք ավելացվում են սննդամթերքին տեխնոլոգիական մշակման կամ վերամշակման ժամանակ՝ ցանկալի համազգայական, կամ այլ հատկանիշներ ստանալու համար։ 

Սննդային հավելումներ են E-տառերը պարունակող հավելումները՝ 

• սննդային ներկերը (E 100–E 199);

• կոնսերվանտները (E 200–E 299);

• հակաօքսիդանտները (E 300–E 399);

• էմուլգատորները, կայունացուցիչները (E 400–E 499):

Բուրավետիչը նույնպես հավելում է, որն ավելացվում է սննդամթերքին՝ դրա բույրն ու համը լավացնելու համար: Կարող է լինել բնական կամ արհեստական /քիմիական։

Զգալիորեն ընդլայնվել է սննդային բուրավետիչների արտադրության համար նախատեսված նյութերի ցանկը, որոնցից յուրաքանչյուրի համար սահմանվել են հիմնական նյութի քանակը, կիրառման շրջանակը և սննդամթերքում թույլատրելի առավելագույն մակարդակը։

Բացի այդ, ֆերմենտային պատրաստուկների ցանկն ընդլայնվել է՝ 56-ից դառնալով  331: Դրանք կիրառվում են բանջարեղենի և մրգերի վերամշակման, կաթնամթերքի, մսի, ձկան, ալկոհոլային արտադրանքի, հացաբուլկեղենի, հացահատիկային ապրանքների, սուրճի, թեյի և մի շարք այլ ապրանքների արտադրության ժամանակ։

Նշվում է, որ այս փոփոխությունները կհեշտացնեն նույնականացման ընթացակարգը և հնարավորություն կտան նոր տեխնոլոգիաներ կիրառել սննդամթերքի արտադրության ժամանակ։

Փոփոխությունների համար նախատեսվել է 36 ամիս անցումային շրջան, որի ընթացքում կհամապատասխանեցվեն մինչև այդ տրված գնահատման փաստաթղթերը։

Сообщение Ուժի մեջ են մտել սննդային հավելումների և բուրավետիչների ստանդարտների ցանկի փոփոխությունները появились сначала на anvtangsnund.am.